Skjóllundir – fyrir hvað?

Skjóllundir eru litlir skógarreitir sem hafa þann helsta tilgang að veita skjól. Skjóllundarækt getur verið ágætis kostur við jaðra tún- og kornræktar. Þeir geta orkað svipað og skjólbelti, brotið vind og aukið uppskeru nálægra túna. Hægt er að planta í melkolla milli túna eða jafnvel í mjóa og/eða óreglulega túnbleðla sem erfitt er að nýta með sífellt stærri traktorum nútímans. Slíkir sneplar í og við tún og beitilönd geta einnig veitt skepnum skjól. Skjóllundir henta vel í landi sem þykir erfitt að nýta með beit og akuryrkju.

Þótt aðalmarkmið skjóllunda sé að veita skjól, má líka skipuleggja þá sem litla timburauðlind, hagaskóga, eða landgræðslusvæði. T.d. reynist vel að planta lerki í melkolla; þar sem skjólið og nálarnar af lerkinu styðja við jarðvegsmyndun. Til eru dæmi um 20 ára lerkireiti sem hafa, án áburðar, breytt melnum undir sér í graslendi sem má beita. Hægt er að skipuleggja marga litla birkireiti sem munu sá út frá sér með tíð og tíma, fái nærsvæðið friðun frá beit. Nokkur reynitré geta verið viðkomustaður þrasta sem gleypa berin og dreifa fræjunum á leið til næsta reitar. 

Land og skógur býður upp á ráðgjöf og styrk í formi plantna á allt að 10 hektara svæði á óskiptri jörð. Skjóllundirnir geta verið hvernig sem er að lögun og þurfa ekki að vera samtengdir. Oftast er miðað við að fella reitina að landinu eða innan núverandi girðinga. Í vissum sveitarfélögum þarf að óska framkvæmdaleyfis frá sveitarstjórn áður en farið er af stað að planta. 

Skjóllundasamkomulag sem gert er við Land og skóg dugar til 5 ára og verða að lokum þess tíma allir þeir skjóllundir sem urðu til í gegnum samkomulagið að fullu í eigu landeiganda. Þetta samkomulag má endurnýja ef ekki næst að planta í öll fyrirhuguð svæði innan setts tíma. Samkvæmt nýrri reglugerð (nr. 50/2026) þarf jörðin ekki lengur að vera lögbýli og geta því fleiri landeigendur átt þennan kost í dag.

Áhugasamir eru hvattir til að hafa samband við skógræktarráðgjafa Lands og skógar í sínum landshluta og/eða sækja um á island.is undir skógrækt og svo skjólbeltarækt.

Fyrir stórhuga skógarbændur (>10ha) vil ég benda á verkefnið Skógrækt á lögbýlum. Þar eru fríðindin meiri en í skjóllundarækt, en kvaðirnar fleiri á móti og samningar sem gilda í 40 ár. Fleiri upplýsingar má finna á land.is undir skógrækt.

Höfundur er skógræktarráðgjafi hjá Landi og skógi.