Framboð og val á sáðvöru vorið 2026
Sólin er farin að hækka á lofti og fyrstu merki vorsins farin að líta dagsins ljós. Á þessum tíma eru margir farnir að huga að vorverkunum og jarðræktarplönum sumarsins. Síðasta sumar var einstaklega gott sprettuár. Maímánuður var sá heitasti síðan mælingar hófust og þótt að júní hafi síðan tekið við með kuldatíð var restin af sumrinu hlý og haustið milt fram undir miðjan október. Margir bændur slógu einhver tún sín oftar en árin áður og var heymagn á landinu í hámarki. Ef bændur eru farnir að sjá fram á að þeir muni eiga miklar fyrningar í vor getur þetta verið kjörið tækifæri til að huga að endurræktun. Með nægum fyrningum er ekki þörf á jafn mikilli uppskeru á þessu ári, sem skapar svigrúm til að endurnýja eldri tún.
Hvað ber að hafa í huga við ræktun?
Ef ákveðið er að fara í endurræktun er fyrsta skrefið að meta stöðu spildunnar. Þarf að hreinsa eða grafa nýja skurði til að minnka bleytu í spildunni? Þarf að minnka ójöfnur eða fara í einhverjar aðrar framkvæmdir til að bæta nýtingu og vinnsluhraða spildunnar? Gott er að taka jarðvegssýni og skoða efnainnihald og sýrustig jarðvegsins. Staða og tegund jarðvegsins hefur mikil áhrif á lifun sáðgresis og nýtingu áburðarefna. Sýrustig spildunnar hefur mikil áhrif á lifun ræktunarplanta. Kjörsýrustig fóðurjurta er yfirleitt á bilinu pH 5,5–7, þó misjafnt sé milli tegunda hversu vel þær þola lægra sýrustig. Lágt sýrustig eykur einnig líkurnar á að illgresi komist á skrið í nýræktinni og spilli fyrir ræktuninni. Ef að sýrustig spildu er lágt er kjörið að kalka við endurræktun þar sem þá er hægt að nota meira magn en við yfirborðsdreifingu.
Sáðvöruframboð 2026
Í síðasta mánuði kynntu söluaðilar sáðvöruframboð sitt fyrir árið. RML tekur saman lista yfir sáðvöruframboð helstu söluaðila á Íslandi sem má finna á heimasíðu RML. Í skjalinu er hægt að sjá þau yrki sem eru í boði á markaðinum í ár ásamt verði söluaðila. Þar má einnig sjá umsagnir um yrkin úr nytjaplöntulista Íslands sem gefinn er út af Landbúnaðarháskóla Íslands. Í nytjaplöntulistanum er að finna upplýsingar um þau yrki sem hafa reynst best í ræktunartilraunum hérlendis. Auk þess eru þar skráð yrki sem hafa góða og langa reynslusögu í íslenskum aðstæðum, þrátt fyrir að hafa ekki verið prófuð í skipulögðum tilraunum. Mikilvægt er að kynna sér vel þau yrki sem á að rækta og afla upplýsinga um kosti þeirra og galla.
Gat í yrkjatilraunum á íslandi.
Á hverju ári koma ný yrki á markaðinn. Nytjaplöntulistinn hefur hins vegar ekki verið uppfærður síðustu þrjú ár þar sem fáar yrkja tilraun hafa farið fram á þessum árum. Af þeim sökum er talsvert af yrkjum á sölulistum sem hafa ekki verið í íslenskum tilraunum. Íslenska sumarið er stutt og vaxtarskilyrði geta verið erfið fyrir fóðurplöntur sem hafa gefið góða reynslu erlendis. Því er oft erfitt að yfirfara erlendar niðurstöður yfir á íslenskar aðstæður. Afar mikilvægt er því að skoða vel þær upplýsingar sem liggja fyrir um hvert yrki og meta hvaðan sú reynsla kemur. Einna helst er horfa á niðurstöður frá norðurhluta Noregs, Svíþjóðar og Finnlands, þar sem vaxtarskilyrði þar eru líkust þeim íslensku. Sum yrki sem eru ekki á nytjaplöntulista hafa verið prófuð í einhverjum tilraunum hérlendis en hafa ekki fengið almennar umsagnir í nytjaplöntulistanum. Einnig hafa einhver yrki verið í sölu í nokkur ár og einhverjar upplýsingar fengist um þau í gegnum reynslu bænda. Önnur yrki hafa enga reynslu hérlendis og því ekki vitað hvernig þau bregðast við íslenskum vaxtarskilyrðum.
Ný yrki geta vissulega reynst vel í íslenskri ræktun, en vegna skorts á yrkjatilraunum myndast óvissuástand sem getur leitt til þess að bændur þurfa stundum að taka ákvarðanir með takmörkuðum upplýsingum.
Hvað ber að hafa í huga við val á sáðvöru?
Framboð á sáðvöru er fjölbreytt og ýmsir möguleikar í boði. Val á plöntum þarf að taka mið af markmiðum ræktunarinnar. Hvort ætlunin er að auka uppskeru spildunnar, bæta fóðurgæði, endurrækta aftur á næstu árum eða velja tegundir sem hafa gott vetrarþol. Á nýju ræktunarlandi, eða á spildu sem hefur ekki verið unnin um nokkurt skeið, getur verið skynsamlegt að fara í grænfóður- eða kornrækt í eitt til þrjú ár áður en grasi er sáð í spilduna, Í grasrækt getur verið hagkvæmt að skjólsá grænfóðri með grasinu til að auka uppskeru fyrsta árið. Við skjólsáningu er hins vegar mikilvægt að draga ekki úr sáðmagni grastegunda svo að svörðurinn haldist þéttur árið eftir. Mikilvægt er að velja tegundir sem veita grasinu ekki of mikla samkeppni. Hafrar, bygg og einært rýgresi hafa verið vinsæl í skjólsáningu síðustu ár og almennt gefið góða uppskeru á endurræktunarárinu. Rýgresi getur þó veitt grasinu töluverða samkeppni þar sem það þéttir sig og getur haft áhrif á þéttleika grassins árið eftir. Hafrar og bygg veita grasinu hins vegar minni samkeppni, en hafa jafnframt lægra fóðurgildi en rýgresi. Rúgur er einnig farinn að vera algengari í skjólsáningu. Mikilvægt er þó að hafa í huga að rúgur er tvíær planta og getur því komið upp aftur árið eftir. Hann fer snemma af stað á vorin og getur nýst vel til vorbeitar. Hins vegar sprettur rúgur snemma úr sér og þarf því að slá hann tímanlega ef nýta á hann sem vetrarfóður á öðru ári.
Við val á grastegundum og yrkjum er mikilvægt að horfa til þeirra þátta sem hafa mest áhrif á lifun og endingu túna. Þar skipta vetraraðstæður miklu máli, svo sem svellamyndun og snjóþyngsli. Ef slíkar aðstæður eru algengar getur verið skynsamlegt að velja harðgerðari yrki fremur en þau sem skila mestri uppskeru. Einnig þarf að taka tillit til næringarástands jarðvegs og þess hvaða fóðurgæði stefnt er að.
Vallarfoxgras hefur lengi verið vinsælasta ræktunargrasið á Íslandi, enda hefur það marga kosti. Grasið er orkuríkt og lystugt og hefur nokkuð góða lifun við íslenskar aðstæður. Vallarfox yrkin eru mörg en styrkleikar þeirra mismunandi. Því er mikilvægt að velja þau yrki sem best hentar ræktunarmarkmiðum og þeim vaxtarskilyrðum sem fyrir hendi eru hverju sinni. Vallarfoxgras er jafnframt það fóðurgras sem hefur verið mest rannsakað hér á landi og má finna upplýsingar um öll helstu yrki þess í Nytjaplöntulista Íslands. Almennt má segja að meiri uppskera yrkisins fari saman við styttri líftíma og lægra vetrarþols. Því getur verið gott að blanda saman ólíkum yrkjum vallarfoxgrassins til að ná saman hærra uppskerumagni og lifun.
Grasfræblöndur auka öryggi og endingu ræktunar
Einnig eru í boði fjölbreyttar grasfræblöndur þar sem mismunandi tegundum er blandað saman. Með samblöndun tegunda má nýta ólíka eiginleika til að auka öryggi í ræktun og lengja endingartíma túna. Uppskerumeiri tegundir og yrki skila meiri uppskeru fyrstu árin, en harðgerðari tegundir taka yfir þegar hinar fara að dala.
Við val á fóðurgrösum getur verið gagnlegt að skoða rit Landbúnaðarháskólans, „Spretta og fóðurgildi helstu túngrasa á Íslandi“. Ritið kom út í síðasta mánuði og fjallar um vöxt, þroskaferil og fóðurgildi sex algengustu fóðurgrasa á Íslandi. ritið er aðgengilegt á heimasíðu Landbúnaðarháskólans.
Skýr ræktunarmarkmið og upplýstar ákvarðanir lykillinn að góðri ræktun
Ræktun er bæði kostnaðarsöm og tímafrek og því mikilvægt að hún skili sem bestum árangri. Þótt veðurfar og aðrir ytri þættir geti haft áhrif á hversu vel ræktunin gengur, er val á réttu sáðgresi einn af lykilþáttunum til að tryggja árangur. Mikilvægt er að vera með skýr ræktunarmarkmið og góðar upplýsingar um stöðu jarðvegs spildunnar til að ná ræktunarmarkmiðum sínum. Jarðræktaráðgjafar RML bjóða bændum upp á aðstoð við val á sáðgresi eða gerð sáðvöruáætlunar. Einnig er sáðvörulisti RML aðgengilegur á heimasíðunni. Með því að nýta sér þessar leiðir er hægt að taka upplýstar ákvarðanir og tryggja að ræktunin nýtist sem best, bæði á þessu ári og á komandi árum.
Höfundur er ráðunautur á rekstrar- og umhverfissviði RML.
