Vinsamlegast athugið að þetta efni er eldra en 3 mánaða.
Litla stúlkan með eldspýturnar
Menning 22. desember 2023

Litla stúlkan með eldspýturnar

Höfundur: Sigrún Pétursdóttir

„Það er nístingskuldi með fjúki, og það var orðið dimmt um kvöldið. Það var líka síðasta kvöldið á árinu, það var gamlárskvöld.“

Þannig hljóða fyrstu línurnar í ævintýrinu Litla stúlkan með eldspýturnar eftir H. C. Andersen, en sagan hefur fangað huga lesenda síðan árið 1845.

Saga litlu stúlkunnar með eldspýturnar varpaði ljósi á stóran hluta barna Evrópu sem áttu sér ekki málsvara en bjuggu við kúgun og örbirgð og gjarnan send af foreldrum sínum til þess að afla viðurværis á einhvern hátt eða betla á götum úti, á tíma þegar annað hvert barn lét lífið fyrir fimm ára aldur. Á þeim tíma sem sagan kemur út bjó almenningur við mikla hungursneyð og sjúkdóma og í raun mátti kalla stærstan hluta jarðarbúa undir fátæktarmörkum. Lífslíkur Evrópubúa voru um 40 ár, sem er svipað og í mörgum fátækustu ríkjum heims í dag.

Þung skref þeirra smáu

Rekur saga Hans Christians Anderssen sögu lítillar stúlku sem er send út í snjóhríðina á gamlárskvöld, klædd svuntugopa og ber á fótum sér klunnalega tréskó, bláfátæk og berhöfðuð. Gengur litla stúlkan um strætin og býður eldspýtur til sölu við litlar undirtektir annarra vegfarenda. Á hún fótum sínum fjör að launa er vagnar keyra næstum yfir hana og missir af sér skóna. Hleypur drengur burt með annan skóinn en hinn finnur hún ekki.

„Þannig gekk nú veslings stúlkan á berum fótunum, þeir voru rauðir og bláir af kulda ... enginn hafði gefið henni einn einasta eyri; þarna gekk hún sársvöng og nötrandi og var svo niðurdregin, veslings barnið.“

Ekki þorði hún heim því þar biðu hennar barsmíðar þegar illa gekk að afla fjár og hnipraði hún sig saman á milli tveggja húsa þar sem steikarilmurinn fyllti vitin og örlítið afdrep var fyrir vindinum.

Kveikir litla stúlkan á eldspýtu til að ylja sér og þykir loginn sem undurfagurt ljós sem hlýjar henni eitt augnablik. Hún kveikir á annarri og ímyndar sér að hún sé komin inn í hlýjuna við matarborðið þaðan sem steikarilmurinn berst og að lokum, með þriðju eldspýtunni sér hún fyrir sér stórt og fallegt jólatré. Hún réttir upp hendurnar til að snerta fallegu ljósin á jólatrénu en þá slokknar á eldspýtunni og stúlkan sér stjörnu hrapa á himninum.

Nú deyr einhver, segir hún við sjálfa sig, því amma hennar sem alltaf var henni svo blíð og góð hafði sagt að þegar stjarna hrapaði á himnum færi sál til guðs.

Hún kveikir á fjórðu og síðustu eldspýtunni og sér í loganum hana ömmu sína sem tekur hana í fangið.

Enginn vissi neitt um alla þá fegurð ...

Segir svo í textanum:

„Og amma hennar tekur litlu stúlkuna á handlegg sér, og þær lyftast í ljóma og fögnuði upp í hæstu hæðir, og þar var enginn kuldi, ekkert hungur og ekkert volæði.[...] En í skotinu milli húsanna sat litla stúlkan morguninn eftir með roða í kinnum og bros á vörum, hún var dáin; hún hafði orðið úti á síðasta kvöldi ársins. Nýársmorgunninn rann upp yfir litla líkið, sem sat með eldspýturnar í kjöltunni; einu eldspýtnabréfinu hafði hún því nær eytt. „Hún hefur ætlað að hita sér,“ sögðu þeir, er fram hjá gengu. Enginn vissi neitt um alla þá fegurð, sem fyrir hana hafði borið, enginn vissi í þvílíkri dýrð og ljóma hún gekk með ömmu sinni inn í hina eilífu nýársgleði.“

Er ekki annað hægt að segja en að sagan snerti hjarta þess sem les þetta sígilda verk sem einnig hefur verið sett á svið oftar en einu sinni, lesin í útvarpinu og birst á stóra tjaldinu.

Skrautsýning og söngleikur

Fyrst fregnist af Leikfélagi Vestmannaeyja í samstarfi við Kvenfélagið Líkn, sem býður upp á svokallaða „skrautsýningu Kvenfélagsins“ árið 1922 eða 1923, en þá var Litla stúlkan með eldspýturnar tekin fyrir. Samkvæmt tímaritinu Bliki frá árinu 1965 kemur fram að áhorfendum var sýningin sérstaklega minnisstæð vegna aðalleikkonunnar, Bergþóru Magnúsdóttur í Dal, „í hlutverki litlu stúlkunnar, enda hreif hún alla með fegurð sinni og góðum leik“.

Frá árinu 1937 má finna stutta teiknimynd um söguna vinsælu, framleidda af kvikmyndafyrirtækinu Colombia Pictures, og má í dag finna hana á vefmiðlinum YouTube undir nafninu The Little Match Girl (1937) fyrir áhugasama.

Annan jóladag árið 1939 var svo saga litlu stúlkunnar auglýst sem litskreytt teiknimynd í Nýja bíói og sýnd reglulega í kvikmyndahúsum næstu árin. Um vorið 1940 birtist hún sem framhaldsteiknimynd í Alþýðublaðinu og er líða tók á öldina hófu skólar á borð við Melaskóla undir stjórn tónmenntakennaranna, Magnúsar Péturssonar og Helgu Gunnarsdóttur og Árbæjarskóla, undir stjórn Áslaugar Bergsteinsdóttur, að setja upp ævintýrið sem söngleik. 

Í desembermánuði 1998 má finna grein í Morgunblaðinu þar sem sagt er frá unglingadeild Leikfélags Keflavíkur, hátt á þriðja tug barna og unglinga á aldrinum 11–16 ára sem hófu að sýna, sem var kallað „Fjölskylduleikritið Litlu stúlkuna með eldspýturnar undir stjórn Huldu Ólafsdóttur.“

Vertu til staðar

Svona mætti lengi telja enda snertir saga stúlkunnar streng í brjósti okkar margra. Skulum við gæta þess að enn í dag er litla stúlkan með eldspýturnar á sveimi hjá okkur í þjóðfélaginu með von um að fá brauðmola af borði allsnægta.
Því skulum við hafa í huga að öll ættum við að geta veitt þeim sem standa verr en við sjálf. Þó ekki væri nema bros. Þeir sem eiga erfitt með að tjá sig á þann hátt geta þess í stað styrkt eitthvert eftirfarandi samtaka sem finna má á vefsíðunni www. styrkja.is, nú eða líta til fólks í samfélaginu sem líður skort.

Sigurður í Pylsumeistaranum er Kjötmeistari Íslands
Líf og starf 16. apríl 2024

Sigurður í Pylsumeistaranum er Kjötmeistari Íslands

Sigurður Haraldsson í Pylsumeistaranum var krýndur Kjötmeistari Íslands í fagkep...

Paella með skelfiski
Líf og starf 16. apríl 2024

Paella með skelfiski

Paella er einfaldur réttur og til í ýmsum útgáfum, grunnurinn þó alltaf sá sami ...

Flugvélarflak í Eyvindarholti
Líf og starf 10. apríl 2024

Flugvélarflak í Eyvindarholti

Við Eyvindarholt undir Eyjafjöllum hefur gömlu flugvélarflaki verið komið fyrir....

„Hann gat ekki beðið“
Líf og starf 10. apríl 2024

„Hann gat ekki beðið“

Bændablaðið er mörgum ansi hjartfólgið enda nýtur blaðið mikils trausts meðal le...

Sefgoði
Líf og starf 10. apríl 2024

Sefgoði

Sefgoði er flækingur af goðaætt og fannst nýverið við Þorlákshöfn. Það er einung...

Fræ í frjóa jörð
Líf og starf 8. apríl 2024

Fræ í frjóa jörð

Fræbankar hafa á síðustu árum skotið upp kollinum hér og þar, en Svanhildur Hall...

Skyndibitar fyrir sálina
Líf og starf 5. apríl 2024

Skyndibitar fyrir sálina

Veitingar á vegum úti hafa í gegnum tíðina helst hljóðað upp á undirstöðugóðan a...

Íslensk tunga kveikir elda
Líf og starf 4. apríl 2024

Íslensk tunga kveikir elda

Undir Eyjafjöllunum skín alltaf sól segja sumir. Tíðarfarið, eins og víðast anna...