Íslensk nautgriparækt á fleygiferð

– Nýr formaður búgreinadeildar nautgripabænda bjartsýn á framtíð landbúnaðar

Sigurbjörg Ottesen var kosin formaður deildar nautgripabænda hjá Bændasamtökum Íslands (BÍ) þann 24. mars. Hún segir þau verkefni sem krefjist mestrar athygli núna séu nýir búvörusamningar og að meta hvaða áhrif möguleg Evrópusambandsaðild geti haft á starfsskilyrði bænda.

Sigurbjörg segist hafa velkst um í landbúnaði síðan hún fæddist, en æskuslóðir hennar eru Ytri-Hólmur í Hvalfjarðarsveit. Hún fluttist að Hjarðarfelli árið 2016 þar sem hún stundar búskap með eiginmanni sínum, Gunnari Guðbjartssyni.

„Við búum með um 60 kýr í fjósi með mjaltaþjóni og við tókum alfarið við mjólkurframleiðslunni og nautaeldinu af tengdaforeldrum mínum árið 2019, en áður hafði Gunnar búið félagsbúi með þeim,“ segir Sigurbjörg í samtali. „Þá erum við alltaf að eignast stærri hluta af sauðfjárhjörðinni, en á bænum eru samtals 500 kindur. Jörðin er í kringum 3.700 hektarar í heildina og ræktað land hérna heima rúmlega 100 hektarar, en við heyjum aðra 100 hektara á fjórum útjörðum.

Við Gunnar erum bæði búfræðingar, en áður en ég fór á Hvanneyri var ég búinn að mennta mig sem sjúkraliði og starfa við það í allnokkur ár. Ég reyndi í einhverjum þráa við sjálfa mig að telja mér trú um að ég ætlaði ekki að starfa í landbúnaði, en hingað er ég komin.“

Bændur vilja framleiðslustýringu

Aðspurð af hverju Sigurbjörg hefur leiðst inn í félagsmál bænda svarar hún: „Númer eitt, tvö og þrjú er það brennandi áhugi á landbúnaði og að bæta afkomu okkar bænda. Viðfangsefnið er skemmtilegt, en þó svo að þetta sé oft brekka þá er líka enn þá sætara þegar árangur næst,“ segir Sigurbjörg.

Upphafið að félagsmálaferlinum á þessu sviði má rekja til þess að hún var kosin í stjórn Landsambands kúabænda (LK) árið 2020. Ári síðar gekk LK inn í Bændasamtök Íslands og hefur Sigurbjörg verið í stjórn deildar nautgripabænda hjá BÍ síðan þá. Eins hefur hún verið í stjórn BÍ síðan 2024. Eftir að hafa verið varaformaður deildar nautgripabænda í nokkur ár bauð hún sig fram til formanns í vor og var kosin til embættisins 24. mars.

Aðspurð hvers megi vænta af henni í embætti formanns nautgripabænda svarar Sigurbjörg: „Verkefnið er að bæta afkomu nautgripabænda, sama hvort þeir eru í mjólkurframleiðslu eða nautaeldi og standa vörð um greinina. Ég stefni ekki að neinum U-beygjum, en bændur hafa talað og þeir vilja halda í framleiðslustýringuna. Ég er kosin til þess að starfa fyrir bændur og tala þeirra máli. Mig langar til að koma nautgriparæktinni úr þeirri stöðu að við séum alltaf í vörn yfir í að við förum að stýra umræðunni. Langflest erum við gott rekstrarfólk og á síðustu árum höfum við þurft að hagræða gríðarlega.“

Hún segir íslenska nautgriparækt vera á fleygiferð og vísar til þess að fyrir stuttu síðan var byrjað að kyngreina sæði sem fyrir örfáum árum þótti fjarlægur draumur. Þá er til skoðunar að hefja fósturvísaflutninga innan íslenska mjólkurkúastofnsins með því markmiði að fá fleiri afkvæmi undan bestu kynbótagripunum. Fyrir nokkrum árum var jafnframt tekið upp svokallað erfðamengisúrval sem gerir bændum kleift að spá fyrir um kynbótamat gripa skömmu eftir fæðingu í stað þess að þurfa að bíða eftir að eiginleikarnir komi í ljós þegar gripurinn er kominn í framleiðslu og orðinn nokkurra ára. Enn fremur hefur gengið vel að rækta upp holdanautagripi með nýju Angus erfðaefni.

Sömu rauðu flögg hjá ESB og áður

Sigurbjörg leiðir svokallaða milliþinganefnd sem sett var á laggirnar eftir síðasta Búnaðarþing til þess að meta hvaða áhrif ESB aðild og aðildarviðræður hefðu á íslenskan landbúnað. „Þar er ég ásamt sex öðrum bændum sem starfa allir við ólíkar búgreinar. Með nefndinni starfa sérfræðingar, bæði innan og utan skrifstofu Bændasamtakanna. Eins höfum við fengið til okkar ýmsa gesti á fundi nefndarinnar sem tala bæði með eða á móti aðild.

Rauði þráður vinnu og greiningar nefndarinnar er að ávallt verði byggt á röksemdum, áreiðanlegum heimildum og staðreyndum en ekki hrekjanlegum staðhæfingum. Það er mikilvægt þar sem við vitum að upplýsingaóreiðan er mikil í tengslum við mögulega aðild og aðildarviðræður,“ segir Sigurbjörg. Hún segir afurð þessarar vinnu verða skýrslu sem er væntanleg í sumar og muni meðal annars nýtast á aukabúnaðarþingi í ágúst.

„Vissulega hefur mikið breyst síðan við vorum í aðildarviðræðum síðast. Við sjáum til að mynda að síðan viðræðum var hætt árið 2013 hefur reglum sambandsins fjölgað um 59 prósent, eða tæplega 16 þúsund. Við vitum að stuðningskerfi landbúnaðar innan ESB er gjörólíkt því sem við þekkjum hér heima og þá eru ráðgerðar enn frekari breytingar á kerfinu og landbúnaðarstefnu sambandsins á næstu árum. Engu að síður eru meginreglurnar að miklu leyti þær sömu og því sjáum við enn þá sömu rauðu flöggin núna varðandi landbúnaðinn. Segi þjóðin já í lok ágúst er mikilvægt að búið verði þannig um hnútana í næstu atrennu viðræðna að landbúnaðurinn fái sérstakar undanþágur.“

Merkingareglugerðin íþyngjandi

„Í dag þurfa bændur að starfa undir regluverki frá Evrópusambandinu, en mig langar sérstaklega að nefna merkingareglugerðina í því samhengi, sem er hið furðulegasta mál,“ segir Sigurbjörg. „Þar eru gerðar kröfur á rekjanleika íslenskra nautgripa eins og þeir geti synt yfir á meginland Evrópu. Ég er alls ekki að tala gegn rekjanleika, en nautgripirnir hérna úti í fjósi eru þannig merktir að það ætti að vera hægt að bera kennsl á þá ef þeir fyndust í sunnanverðri Evrópu.

Þetta kemur sérstaklega illa fyrir holdahjarðir, en merkin sem okkur eru seld brotna því miður mjög gjarnan úr gripum og engar undanþágur eða heimildir eru fyrir neyðarslátrunarmerki komi til þess að gripur sé ómerktur þegar kemur að slátrun. Í Danmörku ertu innan við sólarhring að fá nýtt eyrnamerki, en ef ég panta merki hérna á Íslandi getur það verið viku á leiðinni ef ég er heppin. Hvað eiga bændur að gera ef gripurinn slítur úr sér merki degi áður en sláturbíllinn kemur?“ spyr Sigurbjörg.

Ef það vantar eitt merki í nautgrip sem fer í sláturhús er ekki hægt að nýta kjötið, heldur þarf að farga því. Þetta sé eitt af mörgum dæmum um hvernig regluverk Evrópusambandsins samræmist ekki endilega íslenskum aðstæðum. „Núna er ný merkingareglugerð í samráðsgátt og þar er mikilvægt að vandað sé til verka. Ég hvet bændur til þess að kynna sér efni reglugerðarinnar, en Bændasamtökin munu að sjálfsögðu skila inn umsögn um málið,“ segir Sigurbjörg.

Tækifæri í nautakjötsframleiðslunni

„Það skiptir engu máli hvort um er að ræða nautakjötsframleiðslu eða mjólkurframleiðslu, tollverndin er bændum gríðarlega dýrmæt og hún verður að virka,“ segir Sigurbjörg. „Í nautakjötinu erum við því miður komin á þann stað að það er gríðarlegt magn flutt inn og hlutdeild íslensks nautakjöts er komin niður í 62 prósent. Hver einasti biti af íslensku nautakjöti selst sem þýðir að þarna liggja tækifæri ef ekki verður opnað á frjálsan innflutning.“

Sigurbjörg segir notkun á Angus erfðaefni gefa bændum færi á að auka framleiðsluna þar sem holdagripir og blendingar flokkist yfirleitt betur og eru þyngri sem skili aukinni framlegð samanborið við eldi á nautum af íslenska mjólkurkúakyninu. „Tilkoma kyngreinds sæðis er ekki síður mikilvæg fyrir nautakjötsframleiðsluna en mjólkurframleiðsluna, en við sæðum helst allar mjólkurkýr sem við viljum ekki nota í áframhaldandi ræktun með Angus nautasæði og fáum þannig karlkyns holdablendinga.“ 

Bændur greiða með frameiðslunni

„Í greininni er mikil fjárfestingaþörf og mörg fjós eru að verða úrelt, en það hefur verið mikið frost í nýbyggingum undanfarin ár,“ segir Sigurbjörg „Við finnum fyrir hverri einustu 25 punkta hækkun eða lækkun á stýrivöxtum. Greinin býr við mikla fjárbindingu og þetta eru dýrar framleiðslueiningar, en hækkun á aðföngum og rafmagnskostnaði hefur ekkert síður áhrif.

„Hin opinbera verðlagning byggir á svokölluðum verðlags- grundvelli. Ef við tökum meðalbú úr rekstrarverkefni RML (Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins) sem notað er í umræddan verð- lagsgrundvöll og skoðum mismuninn milli framleiðslukostnaðar og tekna af mjólkurframleiðslu sjáum við að bændur borga rúmlega eitt hundrað krónur með mjólkurlítranum. Við fulltrúar bænda höfum ítrekað bent á þetta og rætt í verðlagsnefnd búvöru, og niðurstaða nefndarinnar og ráðherra okkar málaflokks er að taka þurfi á þessu bili í næstu búvörusamningum. Á dögunum var framlenging núverandi samninga undirrituð og samhliða því var samþykkt viðræðuáætlun sem miðar að gerð nýrra búvörusamninga,“ segir Sigurbjörg.

Aðspurð um hvernig bændur fara að því að reka bú í ljósi þess að þeir greiða svona mikið með hverjum mjólkurlítra svarar Sigurbjörg: „Ég held að það sé að aukast að tekjur séu sóttar utan bús eða bændur hreinlega greiði sér ekki laun.“ Hún bætir við að víða leynist einhver tækifæri til að hnika til í búrekstrinum og sækja eina og eina krónu fyrir hvern lítra. „Öllum er hollt að skoða sína bústjórn reglulega og nýta þau verkfæri sem okkur eru aðgengileg til þess, til að mynda rekstrarverkefni RML. Búgreinin er samt búin að hagræða langt út fyrir sársaukamörk og því miður er fólk að hörfa úr greininni og búum er að fækka. Eðlilega er ekki auðvelt að fá ungt fólk inn í afkomulausa grein, en góð afkoma er grundvöllurinn fyrir eðlilegri nýliðun.

Þrátt fyrir það ætla ég að leyfa mér að vera bjartsýn á framtíð íslensks landbúnaðar, en þessi bjartsýni mín er að miklu leyti háð því að rétt verði haldið á spilunum næstu misserin,“ segir Sigurbjörg.