Hans og Gréta breyttu hegðun hjarðarinnar

Óhætt er að segja að Svarfaðardalurinn hafi skartað sínu fegursta um hvítasunnuhelgina þegar rennt var í hlað í Laugasteini, bænum fyrir ofan kirkjustaðinn Tjörn, en þar búa sumarlangt hjónin Íris Ólöf Sigurjónsdóttir textíllistakona og Hjörleifur Hjartarson lífskúnstner, rithöfundur, hagyrðingur, söngmaður, Hundur í óskilum og já, líka sauðfjárbóndi. Hjörleifur tekur á móti blaða- manni sultuslakur eftir sundferð, í stuttbuxum og með hatt á höfði. Við göngum beint til fjárhúss sem er áfast íbúðarhúsinu fallega þeirra hjóna.

„Ég keypti þessa eign af frænda mínum, Ármanni Gunnarssyni, sem er mikill hestamaður, hann byggði íbúðarhúsið og hesthúsið sem ég endurinnréttaði að hluta fyrir kindur þegar við fluttum hingað. Það er innangengt úr íbúðarhúsinu í fjárhúsið, svo þetta er eins þægilegt og hægt er að hafa það, ég get skottast þangað á inniskónum,“ segir Hjörleifur en bætir við að fjárstofninn sé ekki stór, aðeins um tuttugu ær.

„Enda komast ekki fleiri fyrir hér á garða. Við eigum þetta fé saman bræðurnir, ég og Kristján bróðir minn, sem býr á Tjörn, hér rétt fyrir neðan. Hann sér um að gefa fénu yfir veturinn, þegar við Íris höfum vetursetu í Reykjavík. Þetta er útifé, gengur úti allan veturinn við opið hús,“ segir Hjörleifur sem ólst upp á blönduðu búi á æskuheimili sínu á Tjörn.

„Þar var alla tíð bæði kúabú og fjárbú, en ég hef haldið fé mér til gamans frá því við fluttum hingað að Laugasteini fyrir tuttugu og níu árum. Þá keypti ég lömb að vestan, úr Reykhólasveit, sem kom til af því að kunningi minn á Dalvík var að vestan, Halldór Guðmundsson. Foreldrar hans áttu lítið býli í Reykhólasveit og þau seldu mér tíu gimbrar, en ég hef keypt hrúta austan úr Þistilfirði og Öxarfirði til kynbóta.“

Ekki hægt annað en vera með kindur hér

Hjörleifur segir að þau Íris hafi lengi vel búið allt árið í Laugasteini, en undanfarinn áratug hafi þau haft vetursetu í Reykjavík þar sem þau sinna störfum sínum á sviði lista og menningar.

„Þá gaf ég Kristjáni bróður mínum helminginn af fénu, með því skilyrði að hann sæi um gegningar á vetrum, en ég kem alltaf fyrsta maí og sé um að vaka yfir sauðburðinum og bý hér þar til eftir smalamennskur og slátrun að hausti. Ég slátraði heima til að byrja með en er hættur að nenna því, við sendum núorðið allt í sláturhús.“

Hjörleifur segir þá bræður alltaf hafa verið með hvítt fé og hyrnt og að það hafi lengi verið óþægilega styggt, en með tilkomu heimalninga sem látnir voru lifa, þá hafi það lagast til muna, en þau heita Hans og Gréta.

„Hans og Gréta hafa algerlega breytt kúltúrnum í fjárhópnum, nú eru ærnar allar brauðgæfar. Þau systkinin vöndu þær af styggðinni, enda mannelsk eins og heimalninga er siður, en þau ólust upp sem slík á Tjörn og krakkarnir máttu alls ekki til þess hugsa að slátra þessum vinum sínum, svo hrúturinn var geltur og gerður að sauð. Hans er mikið gæludýr og góð fyrirmynd fyrir kindahópinn, hann hefur sýnt þeim fram á að við mannfólkið erum ekki svo hættuleg og algerlega breytt hegðun hjarðarinnar.“

Athygli vekur hvítur og fallega hyrndur fullorðinn hrútur sem er í slagtogi með sauðinum Hans, og kemur í ljós að hann er sá nýjasti í hópnum. „Þetta er hann Hrappur, sem keyptur var frá Hesti í Borgarfirði, hann er arfhreinn, ber í sér verndandi ARR-genið eftirsótta. Það verður spennandi að sjá hvað kemur úr blóðprufum lambanna, hvernig þetta hefur skilað sér hjá honum í í afkvæmin,“ segir Hjörleifur og bætir við að hér áður fyrr hafi hann valið fallegar tvílembings gimbrar til ásetnings, en nú þurfi líka að huga að riðuverndandi genum þegar kemur að því að velja lífgimbrar.

„Annars eru þetta ekki mikil vísindi hjá okkur í sauðfjárbúskapnum, einu vísindin eru að þetta sé eins þægilegt og fyrirhafnarlítið og hægt sé að hafa það. Staðsetning hússins hér undir grösugri hlíðinni gæti ekki verið betri og í raun ekki hægt annað en vera með kindur hér. Ærnar eru á beit eins langt fram á haustið og hægt er og á vorin þegar úthaginn er orðinn nægilega gróinn þá hleypi ég þeim upp fyrir. Reyndar eru þær gæfar og heimfúsar, svo ég keyri stundum nokkrar þeirra fram í afrétt, ef þær eru mikið að koma heim.“

Aldrei neitt vesen í burði

Hjörleifur segir að gert sé góðlátlegt grín að sauðfjárbúskapnum í Laugasteini á nánast hverju einasta þorrablóti í Svarfaðardal.

„Sauðfjárbúskapur okkar Kristjáns er nákvæmlega eins og við viljum hafa hann, við látum féð ganga úti yfir veturinn, enda kjósa kindurnar ævinlega að liggja úti í snjónum frekar en inni á grindum. Þær fá fyrir vikið að vera í reyfinu allan veturinn, en eftir sauðburð eru þær rúnar áður en við sleppum þeim á fjall. Það er helst í miklum vatnsveðrum að þær kjósi heldur að liggja inni. Þeim líður vel og þetta kemur ágætlega út, kannski eru þær ekki eins afurðamiklar og þær gætu verið ef þær væru fóðraðar inni allan veturinn, en flestar eru tvílembdar og sumar þrílembdar, svo við getum vel við unað. Þetta er miklu náttúrulegra fyrir skepnurnar en inniveran og fyrir vikið er aldrei neitt vesen í burði, lömbin bera rétt að og algjör hending ef gerist eitthvert slys í burði.

Þetta miðast auðvitað við að fyrirhöfnin sé sem allra minnst, því ég er mikið fjarverandi og meðan ég bjó hér allt árið þá vann ég mikið frá heimilinu, við kennslu og fleira. Ég nenni ekki að hanga yfir kindunum allan daginn, ég vil vera svolítið laus við. Við smábændurnir opnum bara hliðin hér ofan við eftir sauðburð og hleypum ánum upp í fjall, enda eru þessar hlíðar stórlega vanbeittar, þar er nægur hagi hátt uppi í hlíðinni, sem kemur meðal annars til af því að heitar laugar eru hér fyrir ofan. Hér er grænt strax snemma á vorin og líka fram eftir vetri.“ Hjörleifur segir að í Svarfaðardal sé heilmikill metnaður meðal sauðfjárbænda og starfrækt öflugt sauðfjárræktarfélag.

„Við Kristján höfum ekki tekið þátt í því félagi, enda meiri metnaður í flestum bændum hér en okkur bræðrum. Þetta er algjör aukabúgrein hjá okkur,“ segir Hjörleifur og bætir við að nú orðið séu flestir sauðfjárbændur í Svarfaðardal með tiltölulega fátt fé, ekki margir með fleiri en tvö hundruð kindur.

Mikil vísna- og söngmenning

Hjörleifur segir að stór hluti af ánægjunni við að halda sauðfé séu göngur og réttir á haustin.

„Ég var tólf ára þegar ég byrjaði að fara í afréttargöngur, fyrst í eftirleit en svo seinna í fyrstu leit. Féð hér í sveitinni gengur í Sveinsstaðaafrétt og við Svarfdælingar erum óskaplega miklir gangnamenn og elskum allt sem tengist því. Þetta er mikil vísna- og söngmenning og allt meira og minna heimagert, hér er heilmikið af rómantískum haustskáldum og allt sungið í röddum og mikið fjör. Hér eru menn í skáldagírnum í göngum og réttum, enda tengist stór hluti af því að halda í þessa hefð að yrkja vísur, menningunni í kringum göngur og réttir.

Það er nánast kvöð á mönnum að láta ganga í kviðlingum, sem er auðvitað mjög góð þjálfun,“ segir Hjörleifur sem þar fyrir utan semur heilmikið í bundnu máli fyrir Hund í óskilum og sinnir öðrum ritstörfum, bókaskrifum og fleiru. Hann er meðal annars höfundur fjögurra bóka sem þau unnu saman, hann og Rán Flygenring, heita þær Hestar, Fuglar, Álfar og Sagan um Skarphéðin Dungal. Einnig á hann veg og vanda af fimm leiksýningum Hunds í óskilum sem gengið hafa við miklar vinsældir í Borgarleikhúsinu og hjá Leikfélagi Akureyrar. Hjörleifur gaf út bókina Krosshólshlátur árið 2013, en þar er að finna úrval úr vísum, ljóðum og lausu máli sem fært hefur verið í gestabækur Sveinsstaðaafréttar í Skíðadal.

„Sunnlendingar, Húnvetningar og fleiri sem fara kannski í heila viku á fjall, hæðast stundum að þessu hjá okkur hér fyrir norðan, hvað við gerum mikið úr göngum og réttum, því þetta eru aðeins tvær, þrjár helgar sem smalað er í Svarfaðardal, en gleðskapurinn er þeim mun meiri.

Þó þetta séu frekar léttar göngur, þær standi ekki yfir dögum saman, þá er smalasvæðið nokkuð erfitt, og meira eða minna lóðrétt, brattar fjallshlíðar og jötunheimur þarna fram frá. Fyrir vikið þurfa smalarnir að vera mikið á fæti. Menn ríða fram í dalabotna en svo dreifa þeir sér um fjöllin og ganga snarbrattar hlíðar til baka og neðstu menn taka hestana. Þetta heldur okkur hraustum og á meðan Kristján bróðir nennir að standa í þessum sauðfjárbúskap á móti mér, þá höldum við okkar striki. Þetta gefur mér líka ástæðu til að vera hér í sveitinni frá vori fram á haust, sem ég nýt svo sannarlega. Að vera með kindur er alveg dásamlegt og þetta gefur mér óskaplega mikið, sérstaklega í sauðburðinum og í kringum göngur.“

Heimilið og garðurinn í Laugasteini er mikill sælureitur og útsýnið þaðan ekki amalegt, hvort sem er af hlaði eða innan úr húsi. Íris, kona Hjörleifs, er ekki aðeins mikil listakona og prjónahönnuður, hún er líka með græna fingur og ber garðurinn í Laugasteini þess vitni. Hún nýtur sín vel í sveitinni á sumrin, er með gróðurhús í garðinum þar sem hún ræktar meðal annars grænmeti, hvítlauk og bóndarósir, sem hún segist bókstaflega elska.

„Það hefur kostað mikla vinnu hversu stutt er á stein hér í fjallinu, ég hef þurft að bæta við miklum jarðvegi. Ég bý vel að því að eiga jötun fyrir mann, Hjörleifur hjálpar mér mikið við að moka og bera.“