Ber út hróður landsins

Samtal við stjórnvöld um markaðsverkefnið Horses of Iceland og að rannsóknum á sumarexemi í hestum verði kláraðar eru Ólafi Þórissyni, nýjum formanni búgreinadeildar hrossabænda hjá Bændasamtökum Íslands ofarlega í huga.

Ólafur er hrossabóndi og tamningarmaður í Miðkoti í Landeyjum Rangárþings eystra. Í samtali sínu við blaðamann leggur hann áherslu á mikilvægi þess að fjölga snertiflötum hestamennskunnar við almenning. Íslenski hesturinn ber hróður landsins langt út fyrir landsteinana en hrossabúskapur á sér hlið sem ekki ríkir sátt um. Annatími er framundan og Landsmót í byrjun júlí.

Búskapur í Miðkoti

„Ég er alinn upp á Miðkoti og bý þar ásamt konunni minni sem heitir Sarah M. Nielsen og eigum við þrjú börn. Sarah kom frá Danmörku til Íslands vegna ástar á íslenska hestinum.  Þær eru orðnar ansi margar þessar áhugasömu konur sem komu til landsins vegna hestsins okkar. Við erum margir sem höfum notið dottið í lukkupottin vegna þess“, segir Óli og glottir.   „Móðir mín býr líka hér á Miðkoti og er gott að hafa kynslóðirnar saman.“

„Við erum mest með hross en einnig smávegis af sauðfé en mamma sér mest um kindurnar og heldur það henni við,“ segir Ólafur brosandi. „Sauðfjárræktin gefur smá pening, en eins og sauðfjárbændur vita þá ertu ekki að stórgræða á þessu.“

Ólafur er búfræðingur og hefur starfað ötullega að flestum þáttum hestamennskunnar og þá ekki síst félagsstörfum hennar. Hann var formaður hestamannafélagsins Geysis um árabil, gjaldkeri Landssambands hestamannafélaga í sex ár og er stjórnarmaður í LH um þessar mundir. 

Hann er fæddur og uppalinn með blandað bú sem var í Miðkoti en þá voru kýr, kindur og nokkur hross. „Þegar ég tek við þá hættum við með kýrnar en hrossin hafa alltaf átt hug minn allan og mér finnst gaman að ríða út, temja og ferðast á hestum.“

Í Miðkoti er hrossarækt í brennidepli og á bænum eru um 150 hross. „Það er með öllu talið, stór hluti eru reiðhross og hluti fer í kjötframleiðslu en við erum með hana til að nýta landið.“  Árlega fá þau um 10 - 12 folöld. „Það skiptir öllu máli að fá góða gripi sem eru með gott geðslag, góðar gangtegundir, eru góð í tamningu og fljót til þannig að þau séu snemma tilbúin í sölu og seljist ef þannig ber við.  „Hrossaræktin verður að standa undir rekstri búsins,“ segir Ólafur. 

Áhersla á Horses of Iceland

Horses of Iceland er stærsta verkefnið framundan á dagskrá nýs formanns. „Það er eitt af þessum stóru markaðsverkefnum og núna þarf að finna þessu verkefni farveg og móta framtíðarsýn fyrir greinina og er verið að vinna í því á fullu. Þetta er þekkingarbrunnur og tekur á svo stórum málum, ekki bara keppninni sem er svo oft miðpunkturinn.“ Málið var mikið rætt á deildarfundi hrossabænda á síðasta búnaðarþingi.

Samningur aðila greinarinnar við Íslandsstofu rann út um áramót. Erindi stjórnar verkefnisins til atvinnuvegaráðuneytisins um áframhaldandi samning, sem sent var síðasta haust, var svarað neitandi á grundvelli yfirstandandi greiningar ráðuneytisins á markaðsmálum verkefna á þeirra vegum. Samningurinn byggði á krónu á móti krónu. Verkefnið hefur kostað um 30 milljónir árlega og verið fjármagnað af 87 samstarfsaðilum og atvinnuvegaráðuneytinu til helminga undanfarin 10 ár.  „Staðan er klárlega þung,“ segir í tilkynningu frá stjórn deildar hrossabænda í byrjun mars.

„Þetta verkefni teygir sig svo víða og tengir alla hestamennsku saman, það snertir nánast alla þætti hestamennskunnar, ræktun, þjálfun, sölu, keppni, útreiðar og í rauninni allt sem er þarna undir. Þarna erum við með verkefni þar sem við náum að tengja alla saman á einhvern hátt,“ segir Ólafur. Hann segir að erindi hafi verið sent á fleiri ráðuneyti um málið. „Þetta verkefni tengist líka gríðarlega inn í ferðaþjónustuna, enda eru þau hluti af verkefninu og eru með einn mann í stjórn. Það er svakalega dýrt að missa verkefnið niður, það væri sóun á almannafé að sleppa þessu verkefni. Það er ekki hlaupið að því að byggja svona upp aftur ef til þess kæmi.“

Kallar eftir samtali við stjórnvöld

Ólafur kallar eftir samtali við stjórnvöld um Horses of Iceland verkefnið. „Okkur vantar fjármagn, en í fyrsta lagi þurfum við að finna leið, ná umræðum og lendingu. Það er erfitt að ætla sér að gera eitthvað ef enginn vill tala við mann.“

„Við þurfum ekkert að spá í öðrum hestakynjum, erlendis eru mörg hestakyn, en ef einhver erlendis er að skoða hestakyn og vill fræðast um íslenska hestinn, þá er Horses of Iceland vefur sem er fullur af fróðleik og vídjóum, sem tekur á öllu, ekki bara keppninni, líka fólki sem vill bara ríða út, ríða berbak, eða úti í náttúrinni eða hvað sem er.“

Sumarexem er önnur áskorun sem hrossaræktendur glíma við og Ólafur kallar eftir samtali og fé frá stjórnvöldum til að klára rannsóknir á sumarexemi sem hafa staðið yfir í um 20 ár. Í fundargerð hrossabænda á búnaðarþingi kemur fram að „hættan á að hestar fái sumarexem hefur mjög neikvæð áhrif á sölu hrossa frá Íslandi og hefur þannig neikvæð áhrif á afkomu íslenskra hrossabænda“.

Ólafur segir að verið sé að vinna í að framleiða bóluefni og jafnvel efni sem hægt er að nota í meðhöndlun, „svo það þarf að klára rannsóknirnar, svo þeir sem vilja framleiða geti gert það. Það er mjög slæmt að fara að hætta núna en okkur vantar fjármagn til að klára verkefnið. Lokapunkturinn er í sjónmáli.“ Ólafur segir það reglulega koma upp að einhverjir vilji ekki kaupa íslenskan hest vegna sumarexemsins sem getur lagst á þá.

Útflutningur er einnig dýr og einvörðungu er flogið til Belgíu frá Keflavíkurflugvelli sem þýðir landflutninga um langan veg sé kaupandi langt frá. Hrossabændur hyggjast vinna markvisst að nýjum flutningsleiðum fyrir hesta til útflutnings með sérstakri áherslu á Svíþjóð og Danmörku skv. samþykkt á síðasta búnaðarþingi.

„Sala er í lægð og lítið um fyrirspurnir,“ segir Ólafur, samdrátturinn sé bæði í sölu innanlands og utan. „Það gildir ekki alveg sama og um golfsettið sem hægt er að setja á hilluna, það er ekki hægt að setja hrossin bara út í haga, svo ég skil að fólk sé hikandi því þetta er skuldbinding. Fólk er að halda að sér höndum, það er allt svo dýrt í þjóðfélaginu svo það er skiljanlegt að fólk minnki við áhugamál og velji út frá tíma og kostnaði.“

„Þetta snýst líka um markaðssetningu. Það þyrfti að hjálpa til við að auka sölu og passa að þau hross sem eru seld séu í lagi, ef þú selur góðan grip þá virkar það vel til framtíðar.“

Næstum því villibráð

Kjötframleiðsla er hliðarafurð af ræktun kynbótahrossa og reiðhrossa. „Við erum heppin að hafa þessa leið, í flestum öðrum löndum hafa bændur ekki þessa leið því það getur verið erfitt að koma gripum í sláturhús eða jafnvel er bann við slátrun eða á hrossakjötsáti.“

„Ef þessi leið er ekki opin, þá gætu farið að hrannast hér upp hross sem hafa engan tilgang,“ segir Ólafur. „Kjötvinnsla hefur verið leið til að losna við gripi sem henta ekki í annað, stóðbændur fá í raun ekkert fyrir kjötið í sláturhúsinu, kannski 80 krónur kílóið, verðið hefur alltaf verið svona lágt. Enda hefur aldrei verið markviss ræktun á hrossakjöti.“

Mun betra verð fæst fyrir folaldakjöt. „Eitthvað er um stóð þar sem merum er haldið og folöldin fara í sláturhús“, segir Ólafur, án þess að það sé markviss stórtæk folaldaræktun á Íslandi. „Folaldakjötið er frábært, þú færð ekki vistvænni afurð, folald sem er úti alla sínu stuttu líftíð og er á móðurmjólk þangað til það fer og grasi, þetta er næstum því villibráð.“

Umdeildasti hluti hrossaræktar

Önnur leið til að nýta hross er hin umdeilda blóðtaka úr hryssum. Ólafur segir suma innan deildar hrossabænda ekki styðja þann hluta búgreinarinnar sem þeim þykir hafa skaðleg áhrif á ímynd hrossaræktar. Hann stundar ekki slíkan búskap sjálfur en hefur verið viðstaddur blóðtöku og segir upplifun sína hafa verið fína. „Það er í lagi að upplifa stress í smá stund, það getur líka gerst úti, en við verðum að skoða heildarmyndina og hvort líf hryssunnar sé gott heilt yfir. Í myndböndunum sem voru í fjölmiðlum voru endurteknar nokkrar sekúndur með það að markmiði að láta þetta líta illa út sem það vissulega gerði.“

„Þetta er eins og með annað dýrahald að sá veldur er á heldur og það er hægt að vera í þessari búgrein og gera þetta vel með velferð hryssnanna í fyrirrúmi en það er einnig hægt að fara illa með skepnurnar í þessari framleiðslu eins og öðru dýrahaldi og það verður að stoppa,“ segir Ólafur.

„Blóðhryssuhald er búgrein sem nokkuð margir stunda og er að þróast til betri vegar. Varan sem er unnin úr þessu er náttúruleg og gæðavara. Það verður að hafa í huga þegar verið er að ræða þetta hitamál að rannsóknir sýna að þetta gengur ekki nærri hryssunum á nokkurn máta ef vel er að staðið sem þarf að sjálfsögðu að vera. Hryssurnar sem eru í þessu lifa lengi og lifa góðu lífi ef rétt er að öllu staðið. Það sem þessi gagnrýna umfjöllun hefur gert er að eftirlit er meira og er það vel. Hryssurnar þurfa að vera tamdar, óhræddar og henta í þetta verkefni, annað gengur ekki og er ekki rétt.“ 

Jákvæð áhrif á loftslagsbreytingar

„Áhrif hestamennsku á loftslagsbreytingar í Svíþjóð eru umtöluð,“ segir Ólafur, „þar er hrossum að fjölga, það þarf að slá ofan í þau og hafa þau á beit sem er jákvætt til kolefnisbindingar.“

„Fólk er með hross til að beita í úthögum, til að nýta landið. Það er fullt af jörðum sem standa tómar og það er ekkert gott. Passlega bitið land hefur jákvæð áhrif á loftslagið. Þarna höfum við tækifæri til að herja á. Við getum ábyggilega bráðum farið að tala um hvernig hrossarækt getur komið inn í formúlur loftslagssamninga.“

„Við erum með gríðarlega mikið land. Þar sem er frjósamast og passlegur fjöldi hrossa, geta þau nánast gengið úti allt árið með hæfilegri gjöf. Þá erum við að tala um geldhross sem verða feit á sumrin og mega leggja af á vetrum til að halda líkamlegri heilsu“.

Ólafur segir að langtum flestir hrossabændur láti stóð sín ganga úti allt árið, það sé þeim eðlislægt. „Við þurfum að passa okkur að vernda ekki of mikið til að skemma ekki fyrir líkamlegu hreysti hrossanna,“ segir hann en áréttar nauðsyn þess að fylgjast vel með heilsufari og holdafari hrossanna, „það er líffræðilega rétt að hross leggi hæfilega af á vetrum, það gerir þeim gott.“

„Það er orðið algengara að hross séu kappalin, mikið inni og lítið riðið út. „Við höfum aðeins klikkað kannski á fræðslunni til þeirra sem eru í áhugamennsku,“ segir Ólafur. „Við erum farin að sjá sömu lífsstílstengdu sjúkdómana í hrossum eins og í mannfólkinu, sykursýki er orðin algengari til dæmis.“

Breytingar í menntun mögulegar

„Ég held að menntun í hestamennsku sé í mjög fínu lagi eins og hún er, en hún þarf að haldast og þróast. Það er frábært að það sé komið meira framboð á Hvanneyri sem bætir fjölbreytnina, það er góð viðbót,“ segir Ólafur og vísar til nýs diplómanáms í frumtamningum í Landbúnaðarháskólanum. Þar er fyrir rannsóknarmiðað nám í hestafræði, auk búvísinda og diplóma í búvísindum með áherslu á dýraheilbrigði. Í Háskólanum á Hólum er hestafræðideild þar sem rannsóknir eru stundaðar og ýmsar greinar eru kenndar, svo sem hestafræði, járningar og hófhirða, reiðmennska og reiðkennsla.

Fyrir liggja hugmyndir um að Háskólinn á Hólum sameinist Háskóla Íslands í svokallaða háskólasamstæðu. „Það er spurning hvað slík sameining myndi gera við hestamennskuna,“ segir Ólafur.

Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp til breytinga á lögum um opinbera háskóla þar sem lagt er til að lögfest verði heimild til stofnunar háskólasamstæðu. Í nefndaráliti um frumvarpið segir m.a. „lögð er til afleidd breyting á 1. gr. laganna um að Háskólinn á Hólum gangi framvegis undir nafninu Háskóli Íslands á Hólum. Frumvarpið er nú í annarri umræðu á Alþingi. 

Styrkur íslenska hestsins rannsakaður

„Við erum líka að berjast fyrir því að mega sitja á hestinum,“ segir Ólafur. „Mörgum finnst íslenski hesturinn of lítill til að bera 90 eða 100 kg einstaklinga. Það er verið að gera rannsóknir á Hólum núna til að meta styrk íslenska hestsins miðað við önnur stærri hestakyn. Þetta er aðeins að aukast í umræðunni að hestur megi ekki bera nema 25-30% af eigin þyngd. Þá eru sennilega langflestir karlmenn og margar konur líka sem mega ekki fara á bak.“ Ólafur segir gagnrýnina koma frá fólki sem þekkir ekki til, en það sé fínt að rannsaka þetta sé talin þörf á.

„Við erum að gera þetta vel, hestarnir okkar geta orðið þrítugir sem telst tiltölulega hár aldur. Langflestir sem eru í hestamennsku gera sér grein fyrir sinni þyngd og getu, velja sér hest eftir því og þjálfa þá til að bera sig, þeir sem eru þyngri skipta oftar til dæmis. Einhverjar hestaleigur hafa sett hámarksþyngd en það er stór munur á því fyrir hestinn að hafa 90 kg óvanan knapa og 110 kg þaulvanan knapa, það er alveg gjörólíkt.“

„Það er verið að ráðast á búgreinar og búfjárhald og það að við megum halda dýr yfir höfuð, það er fámennur en hávær hópur. Af hverju þurfum við allt í einu að fara að sanna það sem er búið að gefast vel og ganga ágætlega frá landnámi. Sagan og hefðin vinnur með okkur í þessu máli.“

Hestamennskan er fjölbreytt

Krakkar eru á námskeiðum hjá hestamannafélögum út um allt land sem leggja sitt af mörkum við að kynna hestaíþróttina. „Þar eru að koma reiðkennarar frá Hólum,“ segir Ólafur. „Flest hestamannafélög eru með menntað fólk sem sjá um menntun og námskeið fyrir ungu knapana sem er mjög jákvætt.“

Hestamennska er fjölbreytt þó aðeins fáir stundi sumar greinar hennar. „Við höfum svo mikið einblínt á hringvallargreinarnar. Við erum með fullt af hliðargreinum sem fólki finnst gaman að stunda en er kannski ekki að keppa í, eins og smali sem er þrautabraut, hindrunarstökk, bogfimi og fleira, það er hægt að gera svo margt,“ segir Ólafur.

„Horses of Iceland er frábært verkefni til að kynna hestamennsku innanlands líka og gagnast til dæmis við kynningu á Landsmóti, þó það miðist mest að kynningu erlendis.“

Ólafur bendir einnig á fleiri hliðar og möguleika hestamennskunnar þar sem tækifæri eru til staðar. „Það hefur verið haldið úti verkefnum með fólki með sérstakar þarfir, svo sem einhverfu eða þeim sem kljást við flókinn vanda í skóla og það er ótrúlegt að sjá upplifun þessara einstaklinga af því að sitja á feti hring í reiðhöllinni.“

Að vinna við áhugamálið sitt

„Hvenær vinnudagur endar og hvenær áhugamálið tekur við er erfitt að segja, ég vinn við áhugamálið mitt. Fríðindin eru að þú getur ráðið tímanum þínum sjálfur, þú þarft auðvitað að græja þau störf sem þarf að sinna, en annars bíða störfin þar til þú kemur aftur.“ Ólafur horfir aftur í tímann og segir hugmyndir fyrri kynslóða um áhugamál hafa verið öðruvísi en nú tíðkaðst. „Áhugamál þeirra var bara að vinna, eða það var enginn spurður og það var ekki talað endilega um áhugamál eins og við gerum í dag.“

Aðspurður um hvað tekur við á komandi tíð segir Ólafur að annatíminn sé vor og haust og miklar annir framundan með kynbótasýningum sem eru að fara á fullt og Landsmóti sem fer fram í byrjun júlí. „Það er frábær aðsókn í kynbótasýningar og er alltaf á Landsmótsmári, fólk vonar að það sé með stórstjörnur sem er svo mikilvægt, við værum ekki í þessu öðruvísi,“ segir Ólafur brosandi.

Í blálok samtalsins er tekinn púls á stöðu íslenska hestsins alþjóðlega. „Á heimsmeistaramótum hefur það skýrt komið fram að við stöndum framarlega, sem hjálpar okkur. Flóran hér heima er gríðarlega fjölbreytt og við þurfum að passa upp á frjósemi og fjölbreytni, stofninn er ekkert mjög stór og það getur gerst hratt ef upp koma kvillar að þá geta þeir orðið fljótir að breiðast út og þá getur verið erfitt að snúa til baka. Þetta er umræða sem við þurfum að taka aftur og aftur og vera sífellt á varðbergi og halda áfram að hafa metnað og ástríðu fyrir íslenska hestinum,“ segir Ólafur að endingu.