Heimildabrunnur um lífið í Þingeyjarsýslum
Árbók Þingeyinga hefur verið gefin út samfellt í nær sjötíu ár og er eitt elsta starfandi átthagarit landsins. Ritið er sameiginlegt verkefni sveitarfélaga í Þingeyjarsýslum og er gefið út af Menningarmiðstöð Þingeyinga á Húsavík.
Ritstjóri Árbókarinnar er Sverrir Haraldsson, fyrrverandi framhalds- skólakennari og sagnfræðingur, sem nú vinnur að sinni fjórðu útgáfu sem ritstjóri. Næsta árbók, sem er væntanleg í haust, mun fjalla um árið 2025.
Tengiband við heimahagana
Að sögn Sverris var upphafsmaður Árbókar Þingeyinga Jóhann Skaftason sýslumaður, sem kom til starfa í sýslunni á sjötta áratug síðustu aldar. Jóhann mun hafa tekið fram í upphafi að markmið tímaritsins hafi verið að fræða og skemmta ásamt því að miðla til lesenda vísindaþekkingu, sagnfræði, bundnum og óbundnum skáldskap ásamt öðru léttara hjali. Sverrir segir þessi atriði enn þá eiga við. Í fyrstu árbókinni var fjallað um árið 1958, en bókin kom út árið eftir.
„Fyrsti ritstjórinn, Bjartmar Guðmundsson, fyrrverandi alþingismaður, sagði bókina eiga að vera tengiband héraðsbúa heima fyrir og einnig og ekki síður hinna sem ekki eru lengur heima, nema í huga sínum og endurminningum,“ segir Sverrir. „Í dag fer bókin víða og hana kaupa margir sem eru burtfluttir. Hún er tengiliður við héraðið og fréttamiðlari á vissan hátt.“
Þríþætt uppbygging
Sverrir útskýrir að árbókin skiptist í þrjá meginkafla, það er almennar greinar og ljóð eftir fjölda fólks, annála sem skiptast niður á hvert sveitarfélag, og eftirmæli um Þingeyinga sem létust á árinu. Ritstjórinn segir árbókina vera íhaldssamt rit að því leyti að uppbygging þess og innihald hefur haldist í nokkuð föstum skorðum. Efnistök aðsendu greinanna eru fjölbreytt, en Sverrir segir þetta oft frásagnir af atburðum sem gerðust á svæðinu, ferðasögur og hvers kyns fræðsluefni. „Það skemmtilega er að það er enginn hörgull á þessu efni og bý ég við þann lúxusvanda að þurfa að færa efni yfir á næsta ár,“ segir Sverrir.
„Annálarnir eru fréttaþættir úr sveitarfélögunum sem eru núna sex. Þar er meðal annars greint frá íbúafjölda, framkvæmdum, atvinnulífi, búfénaði, uppskeru, veiðum í ám, sjávarafla, tíðarfari, fréttum af skólum og menntun, stjórnsýslu, starfsemi ungmennafélaganna, menningarlífi, kórastarfi, listsýningum og söfnum,“ segir Sverrir. Hann skrifar annálinn fyrir Þingeyjarsveit, en er með á sínum snærum annálaritara sem sjá um hin sveitarfélögin.
„Eftirmælin greina frá öllum þeim sem jarðsettir eru á svæði bókarinnar á því ári sem er skrifað um hverju sinni. Þetta eru stuttir minningarþættir sem ég fæ frá prestum og aðstandendum sem vilja skrifa. Á árinu 2024 voru þetta 50 minningargreinar, þannig að það er töluverð vinna sem fer í að safna þessu saman og fá mynd af hverjum og einum. Það er ekki mikið pláss sem gefst fyrir hvern og einn, en við förum yfir ætt, uppruna, atvinnu og menntun og hef ég sótt mikið í að fá að vita hver áhugamálin voru og hvaða lyndiseinkunn fólk hafði,“ segir Sverrir. Aðspurður segir hann varla framkvæmanlegt að útvíkka minningargreinarnar þannig að þær fjalli líka um brottflutta Þingeyinga.
Vilja fjölga áskrifendum
„Undanfarið hefur bókin sótt í það að stækka þar sem svo margir vilja koma efni að, sem er ánægjulegt. Ég er með svo mikið af efni að ég myndi gjarnan vilja hafa árbókina aðeins þykkari,“ segir Sverrir. Síðasta ársrit var rúmar 250 blaðsíður, en ef til stæði að gera bókina enn stærri þyrfti að fjölga áskrifendum til að standa undir kostnaði.
„Það er mikil breidd í hópi þeirra sem skrifa greinarnar, bæði þegar kemur að aldri og við hvað fólk starfar, enda er þetta ekki lengur alfarið bændasamfélag. Eins fæ ég það sem mætti kalla lærðar greinar ásamt því sem fólk sem ekki býr hér skrifar um atburði eða minningar úr héraðinu. Við höfum líka leitast við að myndskreyta bókina, en það skiptir miklu máli fyrir lesendur,“ segir Sverrir. Enn fremur hefur hann sjálfur tekið nokkur viðtöl við fólk sem hann veit að hefur frá áhugaverðum hlutum að segja. Þá segir hann Héraðsskjalasafnið ríkulegan brunn efnis til rannsókna og umfjöllunar.
„Núna erum við í átaki við að fjölga áskrifendum, en þetta er mikið til eldra fólk sem er að heltast úr lestinni og okkur hefur ekki tekist að fá nýja áskrifendur í staðinn,“ segir Sverrir. Eitt af þeim verkefnum sem hefur verið ráðist í til að kynna tímaritið er að senda hverjum Þingeyingi sem verður fimmtugur á útgáfuári bókarinnar eitt eintak.
Hver árgangur er prentaður í um 500 eintökum og kostar bókin í áskrift 5.950 krónur. Núna eru áskrifendur um 320, en bókin fæst líka í lausasölu í Safnahúsinu á Húsavík. Þar er jafnframt hægt að kaupa marga eldri árganga, þó svo að einhverjir séu orðnir uppseldir. Sverrir segir unnið að því að koma þeim árgöngum sem eru uppseldir á rafrænt form og gera þá aðgengilega á vefsíðu Menningarmiðstöðvar Þingeyinga.
Eins er stefnt að því að koma á fót verkefni sem heitir Saga mánaðarins, sem byggist á því að ein sérvalin saga úr gömlum árgangi birtist á vefnum í hverjum mánuði. Enn fremur hefur menningarmiðstöðin hafið samstarf við Leikfélag Húsavíkur um að lesa greinar úr eldri árbókum inn á upptöku.
Styður greinarhöfunda við skrifin
„Þegar ein bók er komin út þá er ég strax byrjaður að hyggja að þeirri næstu,“ segir Sverrir. Að jafnaði kemur bókin út í lok árs, en þá er fjallað um árið á undan. Upp úr áramótum byrjar hann að brýna fyrir fólki að skrifa og byrja annálarnir frá sveitarfélögunum að skila sér um mitt sumar og aðsendu greinarnar þurfa helst að vera tilbúnar í september.
„Ég hvet fólk til að skrifa greinar sem hefur frá áhugaverðum hlutum að segja,“ segir Sverrir. „Þessi samskipti við greinarhöfunda eru mjög skemmtileg og gefandi. Þetta eru oft góðar stundir þegar einhver sem ég hef verið að hvetja áfram áttar sig á því að hann getur skrifað eins og aðrir. Viðkomandi hefur kannski ekki haft nokkra trú á sjálfum sér.“
Sverrir, sem er nýorðinn 74 ára, hætti kennslu árið 2022 eftir 41 ár í skólastarfi, lengst af við Framhalds- skólann á Laugum. Hann er uppalinn í Þingeyjarsýslunum og menntaði sig í sagnfræði og bætti síðar við sig meistaragráðu í menntunarfræðum. „Þegar ég hætti að kenna kveið ég því mest að hafa ekkert að gera, en það varð aldeilis ekki raunin,“ segir hann. Árbókin sem hann vinnur að núna verður sú fjórða sem kemur út undir hans ritstjórn. Sverri til halds og trausts starfar jafnframt ritnefnd sem les yfir lokadrög af öllum greinum. „Þetta er styrkur, því þá geta fleiri séð ef eitthvað hefur yfirsést,“ segir hann.
Sveitarfélögin sem standa að baki útgáfu bókarinnar eru Svalbarðsstrandarhreppur, Grýtubakkahreppur, Þingeyjarsveit, Norðurþing, Tjörneshreppur og Langanesbyggð. Þau prestaköll sem leggja til eftirmæli eru Laufásprestakall, Þingeyjarprestakall og Langanes- og Skinnastaðarprestakall. Þar að auki hafa komið eftirmæli frá Siðmennt eða beint frá aðstandendum.
