Jibbí kaæ jei!

Kúrekahatturinn er eitt þekktasta tákn bandarískrar menningar, allt frá tímum kúreka og indíána ... eða jafnvel enn aftar í tímann.

Það verður að viðurkennast að sjónarspilið þar sem maður á hestbaki með barðabreiðan hatt ber við sjónarrönd kallar samstundis fram myndir af frelsi, hörku og lífi undir berum himni. Þótt margir líti á hattinn sem einhvers konar tískugrip núorðið – a.m.k. hérlendis, á hann sér merka sögu sem tengist hagnýtri hönnun og stríði við náttúruöflin. Þetta hagnýta gildi hefur akkúrat gert það að verkum að hatturinn sem slíkur hefur fundið sér dyggan hóp notenda á óvæntum stöðum – ekki síst á meðal íslenskra kúreka sem sumir jafnvel treysta á hann í krefjandi smalamennskum þessa árstíma.

Uppruninn eða „Boss of the Plains“

Saga kúrekahattsins eins og við þekkjum hann í dag hófst í Banda- ríkjunum um miðja 19. öld. Fyrir þann tíma var fatnaður landnema og þeirra sem unnu á sléttunum harla fjölbreyttur og ómótaður, ekki síst hattar sem má segja að komu héðan og þaðan. Mætti þar nefna allt frá enskum skotthúfum og pottlokum yfir í slitin höfuðföt hermanna. Þessi höfuðföt áttu það reyndar sameiginlegt að þola illa brennandi sól, ryk og rigningu á opnum svæðum vestursins.

Það var því árið 1865 að hattaframleiðandinn John B. Stetson frá New Jersey kynnti nýja hönnun sem hann kallaði „Boss of the Plains“. John, sem barðist við berkla, hafði ferðast vestur til Colorado til að hressa sig í betra loftslagi og eyddi þar m.a. tíma með mexíkóskum gullgröfurum, sem margir hverjir báru lélegan fatnað sem hentaði illa gegn veðri og vindum en þó afar hentuga hatta. John hreifst af mexíkósku Vaqueroshöttunum og hannaði sína eigin útfærslu sem þó er frábrugðinn þeim sem við þekkjum í dag. Hattur Johns var afar léttur, einstaklega slitsterkur og algjörlega vatnsheldur en í hann var m.a. notaður bjórfeldur.

Höfuðfatið varð þegar í stað gríðarlega vinsælt á meðal knapa sléttunnar, og nafn Stetsons varð fljótlega samheiti yfir kúrekahatttinn.

Margþætt hönnun og hentug

Kúrekahatturinn var fyrst og fremst hannaður til þurfta líkt og hnakkar eða kúrekastígvél. Breiðu barðarnir veittu dýrmæta vörn gegn steikjandi sól, vörðu andlit og háls fyrir sólbruna og héldu augunum í skugga svo hægt væri að greina nautgripi í mikilli fjarlægð. Þegar versna tók í veðri nýttist svo hatturinn sem regnhlíf og ekki hægt að neita því að hönnunin var í raun einstök. Hár kollur hans hélt til dæmis höfði eigandans svölu í miklum hita, en veitti skjól þegar kólnaði. Athuglir kúrekar uppgötvuðu fljótt að vegna þess hve þéttur hatturinn var, var upplagt að nota hann sem fötu til að brynna hestum, sem skjól þegar þurfti að blása lífi í bálköst á kvöldin og jafnvel veifa honum í loftinu til að gefa samstarfsmönnum sínum merki eða ef reka þurfti á eftir tregri hjörð.

Með tímanum fóru þeir svo sjálfir að móta hattana sína. Með því að nota gufu úr pottum eða heitavatnsbólum sveigðu þeir m.a. hattbarðana upp á hliðunum svo þeir flæktust ekki fyrir þegar var verið að kasta snörum og betra grip fengist yfirhöfuð. Þessar tilfæringar/persónulega hönnun varð svo í raun tískufyrirbrigði – eða auðkenni sem sýndi hvaðan viðkomandi kúreki kom og við hvað hann starfaði helst. Á 20. öldinni varð kúrekahattur alþjóðlegt tískufyrirbæri kvikmyndanna og svo kántrítónlistar.

Stolt íslenskra kúreka?

Þótt kúrekahatturinn tengist banda- rísku sléttunum órjúfanlegum böndum, hefur hagnýtt gildi hans gert það að verkum að hann hefur fundið sér stað á íslenskum heiðum. Sú þróun er kannski rökrétt þegar lagt er mat á líf og starf þeirra sem eyða löngum stundum í hnakknum í víðáttumiklu og krefjandi landslagi.

Á Íslandi hefur verið tekið eftir að kúrekahatturinn kemur sérstaklega sterkur inn sem hagnýtur, jafnvel móðins klæðnaður í september, þegar hinar árlegu réttir fara fram. Smalamennska getur tekið á þegar riðið er mót kröppum haustvindum í bland við sólskin eða jafnvel slyddu og þá nýtist hönnun Johns Stetsons sem aldrei fyrr. Til að mynda geta veðurbarnir íslenskir kúrekar nýtt sér það sem bandarískir kúrekar kalla stampede strings, svokallaðar stormsnúrur. Þetta eru sterkar leðursnúrur sem eru festar við hattinn og hertar undir hökunni og varna því að íslenska rokið feyki þessu stolti kúrekans yfir í næsta gil.

Nú, þegar fénu hefur svo verið hóað saman og haldið er niður í réttirnar sjálfar breytist hatturinn úr því að vera skjól veðra og vinda yfir í að vera félagslegt tákn og jafnvel stolt. Tískan nær svo hámarki að kvöldlagi ef haldið er á réttarball ... en þá má bursta hattinn og nýta sem glæsilegan fylgihlut sem gefur þó til kynna yfirlæti hins vinnandi einstaklings.

Vel gerða alvöru Stetsonhatta má fá auðvitað í Bandaríkjunum, á vefsíðum og í verslunum á borð við Kormák og Skjöld í Reykjavíkinni. Verslunin Ástund selur einnig ýmsar tegundir kúrekahatta, og Vesturröst. Árið 1967 þóttu kúrekahattar annars móðins í kventískunni og því aldrei að vita hvort ekki leynist ýmislegt í skápum og skúffum fjölskyldunnar.