Hafa ferðamenn áhuga á sveitinni?
Ferðaþjónusta hefur verið mikilvæg stoð í íslensku efnahagslífi um nokkurt skeið, en á sama tíma getur hún haft ólíka merkingu fyrir þá sem búa og starfa í dreifbýli en fyrir þá sem eru í þéttbýli. Fyrir bændur og aðra sem byggja afkomu sína á landinu sjálfu getur ferðaþjónustan verið nauðsynleg björg til að styrkja búreksturinn, dreifa áhættu og skapa nýjar tekjur til viðbótar við hefðbundna framleiðslu. Spurningin snýst ekki um hvort ferðamenn hafi áhuga á sveit, menningu og náttúru. Miklu fremur er spurningin hvernig hægt er að umbreyta þeim áhuga í öruggar, stöðugar, arðbærar og sjálfbærar viðbótartekjur fyrir býlin landið um kring.
Það eru mýmörg dæmi um ferðaþjónustu sem hefur sprottið upp í dreifbýli á Íslandi á undanförnum áratugum sem eiga sannarlega hrós skilið. Víða hafa heimili, býli og smærri fyrirtæki skapað aukin tækifæri sem byggja á því sem staðirnir sjálfir hafa upp á að bjóða. Slík starfsemi sýnir að þegar hugvit, gestrisni og góð undirbúningsvinna fara saman getur ferðaþjónustan verið bæði lifandi menningarframlag og mikilvæg stoð fyrir dreifbýlið. En það er freistandi að hugsa um ferðaþjónustu í einfaldri mynd: gestir mæta, upplifa fallega náttúru, kaupa þjónustu og fara sáttir á braut. Raunveruleikinn er hins vegar mun flóknari. Ferðaþjónusta er atvinnugrein sem krefst fagmennsku, skipulags og ábyrgðar, rétt eins og búskapurinn sjálfur.
Fyrsta skrefið er að horfa til þess sem hún hefur að bjóða. Hvað er það sem gerir staðinn sérstakan? Er það landslagið, sagan, dýrin, menningin, matarhefðirnar, kyrrðin eða tengingin við útivist og náttúru? Eða er það fólkið sjálft sem mótast hefur af umhverfinu? Hver bújörð hefur sinn karakter og hver bóndi sína sögu. Þar liggja tækifærin. Ferðamenn sækja ekki bara í þjónustu, þeir sækja í upplifun, samhengi og trúverðugleika. Þeir vilja finna að þeir séu tengdir við raunverulegan stað, með raunverulegu fólki, þar sem sagan er sögð af þeim sem lifa hana.
Fyrstu skrefin í ferðaþjónustu þurfa ekki endilega að vera mikil fjárfesting. Þau geta verið einföld og hnitmiðuð skref: leiðsögn um búið, heimsóknir þar sem gestir kynnast dýrum og daglegu lífi, matarsmakk, fræðslugöngur, einföld gistiaðstaða, afþreying tengd náttúru eða árstíðum, eða jafnvel upplifanir sem byggja á matargerð, handverki eða sögu. Markmiðið er ekki að gera allt, heldur að sérhæfa sig og gera það vel. Oft er betra að bjóða upp á fáar, skýrar og vel útfærðar vörur. Í þessu samhengi fer vel að segja að ef þú reynir að vera allra, ertu einskis.
Hér skiptir fagmennska sköpum. Þegar ferðamenn koma inn í búrekstur er verið að bjóða þeim inn í vinnuumhverfi sem hefur sínar reglur, hættur og takmarkanir. Þar eru börn, vélbúnaður, dýr, hálka, rafmagn, umferð og ólíkar aðstæður sem þarf að stjórna af yfirvegun. Gestgjafinn þarf að geta greint frá hvað má sýna, hvar mörkin liggja og hvernig á að tryggja bæði öryggi gesta og starfsfólks. Þar er ekki nóg að bjóða gesti velkomna af góðum hug, það þarf einnig verklag, merkingar, ábyrgðarskiptingu og skýra viðbragðsáætlun þegar eitthvað fer úrskeiðis.
Þarna komum við inn á raunveruleika sem auðvelt er að vanmeta, ferðaþjónustan tekur tíma. Hún er ekki einfalt aukaverk sem auðveldlega er hægt að bæta ofan á annasaman búskap án þess að aðrir þættir líði fyrir. Hún krefst samskipta við gesti fyrir komu, bókanastjórnunar, undirbúnings, móttöku, eftirlits, þrifa, eftirfylgni og oft markaðssetningar í ofanálag. Hún getur því aukið álag verulega ef hún er ekki hugsuð sem hluti af heildarrekstrinum. Þar liggur ein algengasta hættan, að taka á móti gestum áður en nægileg þekking, verkferlar eða mannafli eru til staðar. Þá getur frábær hugmynd orðið að slítandi verkefni sem skilar hvorki tekjum né ánægju.
Það þarf að spyrja nokkurra hagnýtra spurninga áður en fyrsti gestur kemur í hlað. Hvernig er móttakan skipulögð? Hver tekur á móti fólkinu? Hvað gerist ef veður breytist, gestir mæta of snemma eða seint, dýr eru á röngum stað eða neyðartilvik koma upp? Hvernig er gengið frá bókunum, greiðslum og samskiptum? Hvar er gestum ætlað að ganga, stoppa, aka og dvelja? Hvernig er tryggt að upplifunin sé þægileg, örugg og samfelld? Ef þessar og fleiri spurningar eru ekki skýrðar fyrir fram er hætt við að starfsemin verði ómarkviss og viðkvæm fyrir mistökum.
Þá er líka mikilvægt að horfa á framkvæmdina með opnum augum. Ferðaþjónusta er ekki sjálfkrafa arðbær bara vegna að þess að hún vekur áhuga. Til að hún skili raunverulegum tekjum þarf að reikna kostnað, meta tíma, ákveða verð með skynsömum hætti og skilja hvaða vörur eða þjónusta er líklegust til árangurs. Stundum geta litlar einingar með mjög skýra afmörkun skilað góðri afkomu. Stundum er betra að byggja upp hægt, frekar en að leggja í fjárfrekar framkvæmdir sem ekki er víst að skili sér. Sjálfbærni felst ekki aðeins í umhverfislegum þáttum, heldur líka því að verkefnið standi undir sér til lengri tíma.
Það er einmitt hér sem faglegt nám og undirbúningur skipta sköpum. Háskólinn á Hólum hefur byggt upp þekkingu og námsframboð sem tengist ferðaþjónustu í dreifbýli og getur verið raunhæfur farvegur fyrir þá sem vilja taka næsta skref með markvissum hætti. Fyrir marga sem þegar gegna bústörfum skiptir miklu að geta nálgast slíkt nám með sveigjanleika í fyrirrúmi, til dæmis með styttri námsleiðum, fjarnámi eða að raða saman námi í áföngum eins og hentar. Það er ekki alltaf raunhæft að stíga út úr búskap til að mennta sig, því skiptir máli að námið henti fólki sem þarf að samræma vinnu, fjölskyldulíf og daglegar skyldur.
Slík þekking er ekki aðeins gagnleg til að taka á móti gestum. Hún hjálpar til við allan rekstur og einnig við að sjá hlutina í stærra samhengi: stjórnun, vöruþróun, samskiptaferli og ýmsa aðra þætti. Hún eykur líkurnar á því að rekstraraðilar taki upplýstar ákvarðanir um hvaða leiðir henta þeirra starfsemi, þeirra fólki og þeirra markaði. Hún getur líka hjálpað til við að forðast algeng mistök, svo sem vanmeta vinnu, ofmeta eftirspurn, vanrækja gæði eða byggja upp starfsemi sem er of háð einstökum einstaklingum.
Í þessu felst líka stærri áskorun sem tengist þróun tekna í landbúnaði almennt. Margir bændur hafa á undanförnum árum og áratugum staðið frammi fyrir þrengri afkomu og sívaxandi kröfum. Þá er mikilvægt að leita leiða til þess að styrkja reksturinn með fleiri stoðum, fremur en að treysta eingöngu á hefðbundinn búrekstur. Ferðaþjónusta getur verið ein slík stoð. Hún hentar ekki öllum í sömu mynd og þarf ekki að verða til þess að rýra kjarnastarfsemi búsins. Hún á að styðja við búreksturinn, en ekki ýta honum til hliðar.
Það er því ekki spurning hvort ferðamenn hafi áhuga á sveitinni. Þeir hafa hann í miklum mæli og fer vaxandi. Spurningin er hvort þeir sem búa þar og vinna séu tilbúnir að mæta þeim áhuga með faglegri nálgun, skýrri og afmarkaðri þjónustu og raunhæfu skipulagi. Fyrir þá sem vilja byggja slíka starfsemi upp með ábyrgum hætti getur Háskólinn á Hólum verið góður valkostur og mikilvægur stuðningur. Þar getur áhugi orðið að þekkingu, þekking að færni og færni að tekjum. Það skiptir sköpum fyrir framtíð margra býla.
Höfundur er aðjunkt við ferðamáladeild Landbúnaðarháskóla Íslands.
