Innviðir fyrst, uppstokkun síðar
Stjórnvöld eiga að læra rétta lexíu af ESA-málinu um dýraleifar: Vandinn er ekki tilvist heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga, heldur skortur á innviðum, samræmingu og framkvæmd.
Það er fagnaðarefni að stjórnvöld hyggist loksins bregðast við alvarlegum og langvarandi skorti á innviðum til söfnunar og förgunar dýraleifa. Frá árinu 2013 hefur ESA haft mál til meðferðar gegn Íslandi vegna ófullnægjandi fyrirkomulags við meðhöndlun aukaafurða dýra og árið 2022 var Ísland dæmt brotlegt fyrir EFTA-dómstólnum. Það er því löngu tímabært að gripið sé til aðgerða.
En það vekur áleitnar spurningar að á sama tíma og ríkið viðurkennir í raun að nauðsynlega innviði hafi skort í meira en áratug, sé boðuð umfangsmikil uppstokkun á opinberu eftirliti, meðal annars með því að færa verkefni frá heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga til ríkisstofnana. Það er hætt við að þar sé verið að rugla saman orsök og lausn.
Vandinn við dýraleifar hefur ekki fyrst og fremst falist í því að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafi verið til. Vandinn hefur falist í því að lögmætur farvegur hefur ekki verið til staðar fyrir stóran hluta landsins. Það hefur skort samræmt söfnunarkerfi, móttökustaði, flutningsleiðir, næga förgunargetu, skýra ábyrgð og rekjanleika. Með öðrum orðum: Það hefur skort innviði.
Að leggja niður eða veikja staðbundið heilbrigðiseftirlit leysir ekki þann vanda. Það byggir ekki brennslustöðvar, kemur ekki upp móttökustöðum, tryggir ekki kæligeymslur, lækkar ekki kostnað bænda og kemur ekki dýraleifum sjálfkrafa í lögmætan farveg.
Atvinnuvegaráðherra hefur fagnað því að fjárlaganefnd hafi brugðist við ósk um 300 milljóna króna tímabundið framlag á ári í þrjú ár til að fjármagna rekstrarkostnað samræmds söfnunarkerfis fyrir dýraleifar. Það er jákvætt skref. En af orðum ráðherra verður jafnframt ráðið að verkefnið sé enn á undirbúningsstigi. Unnið sé að útboði. Það þýðir ekki að kerfið sé komið í gagnið. Það þýðir ekki að þjónustusvæði hafi verið afmörkuð, verktakar valdir, móttökustaðir settir upp eða framkvæmd hafin um land allt.
Þetta er lykilatriði. Ef Ísland hefur verið undir vökulu eftirliti ESA frá 2013 og dæmt brotlegt árið 2022, þá er ekki sannfærandi að árið 2026 sé málið ekki komið lengra en á útboðsstig. Þá blasir við að vandinn liggur ekki í uppbyggingu stjórnkerfisins, heldur í framkvæmdinni.
Það er auðvitað rétt að opinbert eftirlit þarf að vera samræmt, faglegt og skilvirkt. Enginn á að verja óskýrleika, tvíverknað eða veikleika í stjórnsýslu. En það er annað að bæta kerfi en að rífa niður staðbundna þekkingu sem hefur byggst upp í áratugi.
Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hefur mikilvægu hlutverki að gegna. Þar er til staðar þekking á aðstæðum í hverju sveitarfélagi, vatnsbólum, úrgangsmálum, litlum og meðalstórum matvælafyrirtækjum, veitingastöðum, ferðaþjónustu, landfræðilegum aðstæðum og raunhæfri framkvæmd eftirlits. Þetta er ekki aukaatriði. Í landi með dreifða byggð, erfiðar samgöngur og fjölbreytt atvinnulíf er staðbundin nærvera hluti af gæðum eftirlitsins. Það má líka spyrja hvort rétt sé að færa matvælaeftirlit, sem varðar lýðheilsu, neytendavernd og öryggi almennings, inn í stofnun sem ber heiti atvinnuveganna og sameinar ólík verkefni tengd atvinnugreinum. Eftirlit á að vera óháð, skýrt og með almannahagsmuni í forgrunni. Það má ekki verða hliðarverkefni í stofnun sem jafnframt hefur víðtæk tengsl við hagsmuni atvinnulífsins.
Betri leið væri að styrkja núverandi kerfi í stað þess að leggja það niður. Ríkið getur og á að setja skýrari ramma, samræmdar eftirlitshandbækur, sameiginleg gagnakerfi, áhættumiðaðar verklagsreglur og raunverulegt boðvald þegar EES-skuldbindingar eru í húfi. En framkvæmd eftirlitsins þarf áfram að byggja á staðbundinni þekkingu og nálægð við rekstraraðila og aðstæður.
Í dýraleifamálinu þarf fyrst og fremst að koma upp raunhæfu landskerfi: söfnun, móttöku, flutningi, meðhöndlun og förgun. Það þarf sanngjarna gjaldtöku svo bændur hafi raunhæfan kost á að fara löglega leið. Það þarf rekjanleika frá upprunastað til endanlegrar förgunar. Og það þarf að tryggja að kerfið virki á Vestfjörðum, Austurlandi og Norðurlandi ekki síður en á suðvesturhorninu.
Það er ekki nóg að setja fjárheimild í þrjú ár og vísa til útboðs. Og það er sannarlega ekki nóg að kenna eftirlitskerfinu um þegar innviðirnir sem eftirlitið á að fylgja eftir hafa ekki verið til staðar.
Stjórnvöld eiga að læra rétta lexíu af ESA-málinu. Hún er ekki sú að leggja beri niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga. Hún er sú að ríkið verður að axla ábyrgð á innviðum, samræmingu, skýru boðvaldi og virkri framkvæmd laga.
Það þarf að laga kerfið. En það verður ekki gert með því að veikja nærþjónustu, glata staðbundinni sérþekkingu og færa vandann til í skipuriti. Skortur á innviðum verður ekki leystur með uppstokkun stofnana.
Ásmundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja, Hörður er framkvæmdastjóri Hafnarfjarðar, Kópavogs, Garðabæjar, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness og Sigrún er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands.
