Aðgerðir í heimabyggð fyrir hnattræn áhrif – dagur líffræðilegrar fjölbreytni 2026
Líffræðileg fjölbreytni nær yfir allan fjölbreytileika lífsins, ekki aðeins fjölda tegunda, heldur líka erfðafjölbreytileika innan tegunda, fjölbreytni milli tegunda og fjölbreytni vistkerfanna sem þær tilheyra. Hún birtist til dæmis í gjörólíkum fuglategundum, erfðabreytileika á milli tveggja birkitrjáa, mismunandi eiginleikum mólendis og votlendis, samspilinu milli þeirra og í heilu örverusamfélögunum í jarðveginum undir fótum okkar. Fjölbreytni lífsins má því skoða út frá óteljandi víddum.
Líffræðileg fjölbreytni er þó ekki aðeins fegurðin sem felst í fjölbreytileika náttúrunnar. Hún er hluti af lifandi og vel mótuðu kerfi sem heldur vistkerfum stöðugum og starfhæfum. Fjölbreytt vistkerfi eru betur í stakk búin til að standa af sér áföll og breytingar eins og þurrk, meinvalda og loftslagsbreytingar. Þegar líffræðileg fjölbreytni hnignar veikist þetta kerfi.
Við reiðum okkur á vistkerfaþjónustu hvern einasta dag, kannski án þess að leiða hugann sérstaklega að því. Vistkerfi jarðar sjá okkur fyrir hreinu vatni og lofti og jarðvegur síar frá mengunarefni. Lífríkið og líffræðilegir ferlar eru ein af undirstöðum fæðuöryggis og efnhagskerfisins og því er mikið í húfi þegar jafnvægi vistkerfa raskast. Líffræðileg fjölbreytni er undirstaða heilbrigðra vistkerfa og í raun alls lífs á jörðinni, því er hnignun hennar ein stærsta áskorun sem mannkynið stendur frammi fyrir. Við lifum á tímum þar sem áhyggjur af fjöldaútdauða fara vaxandi og margar tegundir eru í útrýmingarhættu. Helstu ógnir við líffræðilega fjölbreytni eru loftslagsbreytingar, ósjálfbær landnýting, búsvæðaeyðing, ágengar framandi tegundir og mengun.
Loftslagsmálin eru skiljanlega í brennidepli en í þeirri umræðu má ekki gleymast lífríkið sjálft, sem heldur vistkerfunum gangandi. Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni og loftslagsmál eru nefnilega nátengd málefni. Fréttir af loftslagsvánni geta verið yfirþyrmandi og máttleysi gagnvart henni getur hellst yfir okkur. Þema alþjóðlegs dags líffræðilegrar fjölbreytni árið 2026, „Aðgerðir í heimabyggð fyrir hnattræn áhrif“, minnir okkur þó á að lausnirnar eru ekki alltaf fjarlægar. Stórar breytingar byrja oft á litlum ákvörðunum í okkar nærumhverfi. Þær geta byrjað í túnjaðrinum, við lækinn, á sumarbústaðarlóð eða jafnvel á umferðareyju. Þær geta falist í því að forðast óþarfa jarðvegsrask, stöðva rof og gefa villtum gróðri og dýralífi rými. Staðbundnar aðgerðir birtast líka í stærri ákvörðunum um landnýtingu og skipulag, sem eru teknar í sátt við náttúruna.
Ísland er ungt land og þó að hér séu fáar tegundir á heimsmælikvarða felst mikill og dýrmætur breytileiki innan lífvera og í fjölbreyttum búsvæðum, sem okkur ber að varðveita. Lífríki Íslands er viðkvæmt, og við þekkjum vel áhrif, til dæmis, jarðvegseyðingar og búsvæðaeyðingar hér á landi. Við þekkjum samt líka árangur endurheimtar vistkerfa, landgræðslu og kraft fjöldans og sameiginlegs vilja okkar til að koma hrundum vistkerfum til bjargar.
Aukin þekking og áhugi ásamt rannsóknum og vöktun á líffræðilegri fjölbreytni er forsenda þess að ákvarðanir um landnýtingu og framkvæmdir, byggi á skilningi á lífríkinu og þeim ferlum sem halda vistkerfunum gangandi. Verndun líffræðilegrar fjölbreytni tryggir að við getum áfram treyst á vistkerfaþjónustu jarðar og það getur byrjað hér heima en áhrifin geta náð langt út fyrir heimabyggð.
Höfundur er sérfræðingur hjá Landi og skógi.
