Koma, dvelja, búa – á Kirkjubæjarklaustri

Hvað þarf til að fólk geti og vilji búa áfram í heimabyggð úti á landi? Hvað þarf til að nýtt fólk geti flutt á staðinn? Þessum spurningum er reynt að svara í verkefni með þátttöku Íslands, Finnlands, Svíþjóðar og Danmörku, sem heitir Koma, dvelja, búa, eða Coming, Living, Staying á ensku. Íslensku samtökin Landsbyggðin lifi eru þátttakendur í verkefninu fyrir Íslands hönd.

Í verkefninu eru skoðaðir innviðir eins og húsnæðismál, atvinnusköpun, orkumál, ruslamál, samgöngur, nettenging, hvernig tekið er á móti nýju fólki og margt fleira. Markmiðið er að læra af hvert öðru og deila reynslu, því mögulega hefur eitt land fundið lausnir á áskorunum annars lands.

Hvert þátttökuland stendur fyrir að minnsta kosti einni opinni vefmálstofu og einni staðarmálstofu þar sem hópar frá hinum löndunum koma og kynnast aðstæðum. Dagana 7.-10. maí var einmitt komið að Íslandi og hittist hópurinn á Kirkjubæjarklaustri.

Ástæðan fyrir því að við völdum Kirkjubæjarklaustur er að þau eru með okkur í verkefninu og því upplagt að heyra hvernig gengur þar.

Katrín Gunnarsdóttir, forstöðumaður Kirkjubæjarstofu og tengiliður okkar í verkefninu, fræddi okkur um bæinn og samsetningu bæjarbúa. Þá sagði Guðmundur Vignir Steinsson frá því hvernig hann opnaði einu matvöruverslunina á staðnum, sem er nú rekin með tapi og að margir íbúar velji að panta frekar frá stóru keðjunum heldur en að styðja við staðarbúðina. Fólk gerir sér kannski ekki grein fyrir því að ef verslunin gefst upp verða 80 km í næstu verslun ef fólk þarf að skjótast eftir mjólk eða brauði.

Sveinn Jensson, hótelstjóri Hótels Klausturs, þar sem við gistum, sagði frá því af hverju hann kom til baka til Klausturs þrátt fyrir að honum hafi boðist vinna á sólarströndum og auðveldara líf. Taugin heim er greinilega rammari en flest og honum hefur tekist að gera hótelið að frábærum áfangastað. Baldvin Lárus Benediktsson sýndi okkur nýja brugghúsið sem verður afar skemmtilegur veitingastaður með heimabrugguðum bjór. Allir þessir frumkvöðlar þurftu sjálfir að byggja starfsmannahús þar sem skortur er á húsnæði í bænum sem sýnir að ef nýtt fólk hyggst flytja í bæinn og vinna t.d. í fjarvinnu er húsnæði nær ófáanlegt.

Hin pólska Anna Magdalena Buda sagði okkur hvernig það er að vera útlendingur í litlu bæjarfélagi, til dæmis hversu miklu betra það var að vinna á elliheimilinu heldur en í fiskvinnslunni upp á að kynnast bæjarbúum og læra íslensku.

Þá fræddi Eva Bjarnadóttir frá Sambandi sunnlenskra sveitarfélaga okkur um starfsemi þeirra og sóknaráætlun.

Daginn eftir komu Elísabet Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Vernharðsson úr Möðrudal og deildu sinni reynslu af uppbyggingu innviða hjá þeim. Bærinn er afar mikilvægur þegar kemur að öryggi þeirra sem eru að fara á milli Norðurlands og Austurlands en þegar kemur að innviðaþjónustu virðist vera önnur saga.

Til dæmis mega þau ekki halda fleiri en 300 kindur, að mati yfirvalda, vegna viðkvæms gróðurs á svæðinu, og hafa því verið að byggja upp ferðaþjónustu til að geta lifað af. En þá strandar á raforkunni. Rarik vill ekki leggja rafmagn til þeirra vegna fjarlægðar og vildi heldur ekki taka þátt í að fjármagna nýja virkjun í ánni. Nýlega fengu þau styrk frá Orkusjóði fyrir 30% af kostnaðinum, en enn vantar upp á. Ruslið hefur ekki verið sótt í tvö ár svo þau hafa neyðst til þess að brenna það, við mikla hneykslun ferðamanna. Sveitarfélagið lítur bara í hina áttina þegar kemur að skólamálum og þykist ekkert vita af börnunum þeirra. En samt halda þau áfram ótrauð.

Við keyrðum í Skaftafell og skoðuðum nýju húsin sem verið er að byggja í túnfæti þjóðgarðsins. Í fyrstu litu þau kannski sakleysislega út en þegar við héldum lengra og hittum félaga í íbúasamtökum Öræfa kom allt annað í ljós. Þarna á að byggja nýtt þorp með 70 hús fyrir ferðamenn, auk starfsmannahúsa, beint fyrir framan þjóðgarðinn.

Þjóðgarðurinn stærir sig af því að vera á heimsminjaskrá UNESCO en ef UNESCO sér hvað verið er að framkvæma er hætta á að þeir verði fjarlægðir af listanum. Dæmi eru frá bæði Finnlandi og Svíþjóð að UNESCO hótaði að taka lítil þorp af skránni ef vindmylla yrði byggð í sjónmáli. Í bæði skiptin var hætt við vindmylluframkvæmdirnar. Við Íslendingar þurfum að vera duglegri að tilkynna svona til heimsminjaskrárinnar.

Hvar sem við keyrðum fram hjá var búið að breyta gömlum útihúsum í veitingastaði og gistirými, svo bændur stóla greinilega sífellt meira á ferðaþjónustu til að framfleyta sér. Þau höfðu því eðlilega áhyggjur af stórum fjárfestingaraðila valta yfir heimafólk með heilu gistiþorpunum, eins og nú er verið að byggja við Skaftafell.

Við skruppum að sjálfsögðu í sund til að leyfa útlensku gestunum að upplifa hvernig það er að vera Íslendingur. Þá sagði Ingimar Helgason staðarprestur okkur sögu Jóns Steingrímssonar eldklerks; hvernig Lakagígahraunið nálgaðist bæinn eftir margra mánaða eldgos með tilheyrandi öskufalli og meira en helmingur íbúa dáinn vegna eitrunar; hvernig varla var hægt að sjá höndina útrétta á sjálfum sér; og hvernig þeir sem eftir lifðu söfnuðust saman í kirkjunni og báðu heitt og innilega, nóg til að stöðva flæði hraunsins og eldgosið hætti alveg nokkrum mánuðum síðar. Þá var gengið út að Systrastapa til að skoða ummerkin.

Á leiðinni út á flugvöll stoppuðum við hjá Guðnýju Höllu Gunnlaugsdóttur og Guðmundi Ólafssyni á Búlandi þar sem þau eru með lífrænt mjólkurbú og heyrðum hvernig það er að vera með lífræna framleiðslu á Íslandi þar sem allt regluverk er miklu strangara en í Danmörku til dæmis. Í Danmörku er einmitt mjög vinsælt að vera með lífræna ræktun en hér á landi er þetta eilíf barátta.

Erlendu gestirnir voru himinlifandi með alla þessa vitneskju og fannst þeim þeir hafa komist miklu nær íslensku þjóðarsálinni heldur en ef þeir hefðu bara komið sem ferðamenn. Það skiptir svo miklu máli að heyra frásagnir raunverulegs fólks.

Verkefnið er styrkt af Nord+ og Demos. Fyrir utan samtökin Landsbyggðin lifi taka þátt í verkefninu bæjaryfirvöld Samsö, eyju í Danmörku, X-ing, íbúasamtök í Söderhamn í Svíþjóð og Finnish Village Association, samtök margra lítilla bæja í miðju Finnlandi rétt hjá Jyvaskyla. Greinarhöfundur skrifaði einmitt um heimsókn hópsins til Samsö fyrir nokkrum mánuðum. Í haust verður Finnland heimsótt og Svíþjóð á næsta ári.

Íslensku samtökin Landsbyggðin lifi eru þátttakendur í norrænu samtökunum Hela Norden Ska Leva. Sænsku samtökin Hela Sverige Ska Leva eru sérlega öflug, fá fjármagn á fjárlögum, veita yfirvöldum aðhald þegar kemur að landsbyggðarmálum, veita umsagnir um lagafrumvörp sem varða landsbyggðina og dreifa fjármagni frá yfirvöldum til grasrótarsamtaka landsbyggðarinnar. Allt starf okkar í Landsbyggðin lifi er hins vegar unnið í sjálfboðavinnu og auðvitað myndum við gjarnan vilja fá eitthvað frá yfirvöldum til að geta haldið úti meiri starfsemi.

Bændasamtökin, áður Búnaðarfélag Íslands, eru öflug samtök sem urðu til þegar íslenskt samfélag var enn bændasamfélag og allir skráðir á býli. Nú þegar bændur eru aðeins lítill hluti þeirra sem búa á landsbyggðinni, án þess þó að gera lítið úr mikilvægi bændastéttarinnar og matvælaöryggi landsins, hlýtur að vera kominn tími til að stofna samtök fólks sem býr í hinum mörgu bæjum og þorpum utan höfuðborgarsvæðisins. Þetta er jú rúmlega þriðjungur landsmanna.

Lífsafkoma fólks í dreifbýli og minni þorpum er ekki sérhagsmunamál fárra, heldur sameiginlegt öryggismál þjóðarinnar: þar verða matvælin til, þar liggja löngu vegirnir, þar þarf þjónustan að vera til staðar og þar þarf fólk að geta lifað sómasamlegu efnahagslegu og félagslegu lífi.

Upplýsingar um verkefnið og vefmálsstofurnar eru aðgengilegar á heimasíðu verkefnisins.

Höfundur er formaður samtakanna Landsbyggðin lifi.