Aðild að ESB mundi rústa íslenskum landbúnaði
Utanríkismálanefnd Alþingis bað undirritaðan um umsögn um hvort halda beri áfram viðræðum við Evrópusambandið um aðild. Umsögn mína byggði ég á gögnum sem unnin voru í landbúnaðartíð minni í samvinnu við Bændasamtökin.
Árið 2005 skipaði ég, þá landbúnaðarráðherra, nefnd þriggja sérfróðra manna sem skyldu vinna sviðsmyndir um hugsanlega framtíð íslensks landbúnaðar og dreifbýlis. Skýrslan Sveitalíf 2025 leit dagsins ljós árið 2007. Í henni voru jafnframt dregnar upp myndir um þróun landbúnaðarins ef Ísland gengi í ESB. Það var ófögur sýn svo ekki sé fastar að orði kveðið. Gert var ráð fyrir aðild Íslands að ESB árið 2012 og rýnt í mögulega framvindu á næstu 13 árum þaðan í frá, eða fram til ársins 2025.
Samkvæmt skýrslunni myndi mjólkurframleiðendum fækka hratt. Árið 2012 yrðu þeir um fjögur hundruð talsins, árið 2018, einungis sex árum síðar, hefði þeim fækkað um 75% og yrðu aðeins eitt hundrað talsins og árið 2025 yrðu mjólkurframleiðslubú þjóðarinnar einungis tuttugu. Afdrif sauðfjárbænda yrðu enn alvarlegri að mati skýrsluhöfunda og áætluðu þeir að sauðfjárbændur yrðu einungs 150 árið 2017. Einnig töldu skýrsluhöfundar að svína- og alifuglarækt yrði með öllu horfin úr landinu árið 2019. Á heildina litið töldu þeir að árið 2025 hefði hefðbundinn búskapur að stórum hluta til horfið og víða með öllu lagst af. Jafnframt komust þeir að þeirri niðurstöðu að fimmta hver bújörð á Íslandi yrði komin í eigu erlendra fyrirtækja og fjárfestingarsjóða tíu árum eftir inngöngu í ESB 2022.
Þessi nöturlega framtíðarsýn kemur vel heim og saman við reynslu granna okkar í Finnlandi og Svíþjóð af aðild að sambandinu síðustu árin. Þrátt fyrir umfangsmikil framlög finnska ríkisins til viðbótar því sem rennur til bænda úr sjóðum Evrópusambandsins er talið að framleiðsla búvara norðan 62. breiddargráðu hafi dregist hið minnsta saman um 20-30% frá aðild og jafnframt orðið fábreyttari eins og íslenska sviðsmyndin gerir ráð fyrir. Í Norður-Svíþjóð hefur landbúnaðarframleiðslan dregist enn meira saman. Í báðum tilvikum hafa afleiðingar verið miklar og búum fækkað verulega.
Nefndin skilaði skýrri sýn sem byggir á einföldum hagfræðilögmálum. Við opnun markaða lækkar verð til bænda og við það breytist rekstrarumhverfi landbúnaðarins verulega. Þegar verð til bænda lækkar niður fyrir framleiðslukostnað hættir framleiðsla að vera hagkvæm. Í slíkri stöðu duga styrkir ekki til að halda framleiðslu gangandi ef þeir eru ekki bundnir við framleiðsluna sjálfa. Þó bændur fái greiðslur „út á land“ eða „umhverfistengdar greiðslur“ breytir það ekki þeirri staðreynd að framleiðslan sjálf borgar sig ekki. Afleiðingin er einföld: Framleiðslan dregst saman eða leggst jafnvel af.
Í þessu sambandi verður að undirstrika að stór hluti þeirra greiðslna sem renna úr sjóðum Evrópusambandsins til bænda byggir að verulegu leyti á slíkum greiðslum, m.a. í svonefndum vistkerfisáætlunum (e. eco-schemes). Þær eru því háðar því að bændur taki að sér verkefni í þágu umhverfis- og loftslagsmála. Bændur innan ESB kvarta að auki yfir því að skriffinnskan sem fylgir þessum nýju kröfum sé orðin yfirþyrmandi og að fjárhagslegur stuðningur vegi engan veginn upp á móti auknum framleiðslukostnaði og minni uppskeru.
Ég mun svo birta hinn hluta greinargerðar minnar í næsta Bændablaði sem nefnist stöndum vörð um íslensku búfjárkynin.
Höfundur er fyrrverandi landbúnaðarráðherra.
