Umbúðalaus uppruni
Mögulegar aðildarviðræður Íslands við ESB eru eitt stærsta hagsmunamálið sem bændur beina sjónum sínum nú að, enda gæti slík aðild haft víðtæk áhrif á verðmyndun, samkeppni og starfsskilyrði íslensks landbúnaðar. Ég velti fyrir mér hvaða áhrif þetta gæti haft á stöðu íslenskra afurða og hvaða hlutverki upprunamerkingar gætu gegnt í breyttu umhverfi.
Reynsla annarra Norðurlanda gefur okkur ákveðnar vísbendingar. Þegar Finnland gekk í ESB árið 1995 breyttist rekstrarumhverfi bænda verulega. Verð á landbúnaðarvörum lækkaði, meðal annars vegna aukinnar samkeppni á sameiginlegum markaði og breytinga á stuðningskerfum. Bændur þurftu að aðlagast nýju regluverki, þar sem styrkjakerfi ESB tók við af innlendum kerfum sem áður höfðu veitt meiri vernd. Þrátt fyrir að stuðningur héldi áfram í gegnum sameiginlega landbúnaðarstefnu ESB (CAP) varð tekjusamdráttur hjá mörgum framleiðendum. Svipuð þróun sást einnig í öðrum löndum eins og Svíþjóð, þar sem samkeppni jókst og innflutningur á ódýrari vörum hafði áhrif á innanlandsframleiðslu. Þetta vekur spurningar um hvort íslenskur landbúnaður, sem starfar við sérstakar aðstæður með tilheyrandi háum framleiðslukostnaði, gæti staðist slíka samkeppni án verulegra breytinga.
Minni markaðsvernd, nýtt regluverk og stuðningskerfi yrðu veruleg áskorun fyrir íslenskan landbúnað en einnig má nefna breyttar reglur um umbúðir og merkingar sem eru í þróun innan ESB. Stefnt er að minni notkun umbúða og t.d. verða einnota plastumbúðir fyrir ferskt grænmeti og ávexti undir 1,5 kg bannaðar frá árinu 2030. Minni notkun á einnota plasti er af hinu góða en þetta felur engu að síður í sér áskorun fyrir framleiðendur að merkja sína vöru og fyrir neytendur að glöggva sig á uppruna og framleiðsluaðferðum. Þetta getur haft það í för með sér að hefðbundin upprunamerking verður síður sýnileg á sjálfri vörunni. Fyrir íslenskan landbúnað, sem byggir mikið á trausti og ímynd um hreinleika, dýravelferð og uppruna, er þetta verulegt atriði. Reynsla frá ESB sýnir að upprunamerkingar og gæðavottanir skipta miklu máli við að verja stöðu innlendra framleiðenda. Í mörgum Evrópulöndum hafa slíkar merkingar verið lykilverkfæri til að byggja upp vörumerki, styðja við staðbundna framleiðslu og halda virðisauka innanlands. Þetta á sérstaklega við í löndum þar sem framleiðslukostnaður er hár og samkeppni við innfluttar vörur mikil.
Sterkt og vottað upprunamerki, Íslenskt staðfest, getur hjálpað til við að greina íslenskar vörur frá innfluttum, jafnvel í umhverfi þar sem umbúðir verða minni eða einfaldari. Með því að leggja áherslu á uppruna og sérstöðu framleiðslunnar getur upprunamerki styrkt samkeppnisstöðu íslenskrar framleiðslu. Ísland hefur einstaka stöðu þegar kemur t.d. að lágri notkun sýklalyfja, hreinu umhverfi og rekjanleika í matvælaframleiðslu. Með markvissri notkun upprunamerkisins er hægt að miðla þessum styrkleikum til neytenda, bæði innanlands og á erlendum mörkuðum. Ef Ísland gengur í ESB verður það áskorun fyrir okkur að tryggja að íslenskur landbúnaður glati ekki sérstöðu sinni í breyttu starfsumhverfi. Þar getur upprunamerki gegnt lykilhlutverki. Íslenskt staðfest er ekki aðeins merking á vöru, heldur verkfæri til að verja verðmæti, byggja upp traust og tryggja að neytendur geti áfram átt upplýst val um að kaupa íslenskt – staðfest.
Höfundur er stjórnarformaður Íslenskt staðfest.
