Varðveisla kolefnis í jarðvegi
Í Bændablaðinu þann 11. júní síðastliðinn birtist grein undir fyrirsögninni „Vöndum til verka við endurheimt votlendis“. Í greininni er m.a. kynnt námskeið fyrir verktaka sem taka að sér slíka vinnu. Ég tek undir mikilvægi þess að rétt og vel sé staðið að slíkum framkvæmdum eftir að búið er að ákveða þær. En það er ekki síður mikilvægt að vanda til verka á fyrri stigum þegar ávinningur af endurheimt er áætlaður.
Áætlanir um losun gróðurhúsalofttegunda úr jarðvegi hér á landi byggjast fyrst og fremst á mælingum á gasflæði frá yfirborði jarðvegs. Mikill breytileiki er í þeim mæliniðurstöðum, allt frá mikilli losun yfir í nokkra bindingu. Þegar verið er að mæla gasflæði frá jarðvegi þarf að hafa í huga að þetta gas er ekki bara vegna niðurbrots baktería á lífrænu efni jarðvegsins, heldur er hluti þess vegna öndunar plantna (plöntur þurfa að anda bæði á votlendi og þurrlendi) og niðurbroti á nýmynduðu lífrænu efni (uppskeru ársins). Í sænskri rannsókn kom t.d. í ljós að niðurbrot á lífrænu efni í ökrum að hausti var fyrst og fremst úr nýjum plöntuvefjum, eldra kolefni hafði rotnað eða ummyndast í stöðugra form og haggaðist því lítið. Það er því mikilvægt að bera þessar niðurstöður úr gasmælingum saman við raunverulegar mælingar á kolefnisforða jarðvegs, annars vegar á framræstu landi og hins vegar á landi í nágrenninu sem ekki hefur verið framræst.
Á Íslandi búum við svo vel að öskulög er víða að finna í jarðvegi og þau hafa m.a. verið nýtt í fornleifarannsóknum. Þessi öskulög gera okkur einnig kleift að mæla uppsöfnun eða niðurbrot lífræns efnis yfir lengri tíma. Tvö slík verkefni hafa verið unnin við Landbúnaðarháskóla Íslands á síðustu árum. Fyrra verkefnið byggðist á samanburði á átta mismunandi stöðum á Suður- og Suðvesturlandi en það síðara á tveimur stöðum í Skagafirði. Á hverjum stað voru tekin sýni fyrir ofan ákveðið öskulag, annars vegar á framræstu landi og hins vegar á óframræstu landi í nágrenninu. Mikilvægt er að mæla rúmþyngd jarðvegsins á hverjum sýnatökustað bæði í framræsta landinu og því sem ekki var framræst. Þetta er mikilvægt því rúmþyngd í framræsta landinu er mun hærri en í hinu. Því miður láðist að mæla rúmþyngdina í óframræsta landinu í stærri athuguninni og rúmþyngd framræsta landsins notuð í staðinn. Þessi mistök gerðu það að verkum að munurinn á kolefnisforða framræsta landsins og þess óhreyfða var ofmetinn. Eigi að síður er þetta mjög áhugavert verkefni. Í Skagafirði var Guðni Þorvaldsson. ekki mikill munur á kolefnisforða þessara samanburðarliða en þó á þann veg að meira kolefni var í óframræsta landinu eins og við var að búast. Í stóru rannsókninni var meiri munur en samt töluvert minni en staðalgildi IPCC gera ráð fyrir og minni en margar íslenskar gasmælingar hafa gefið til kynna. Það þyrfti að endurreikna þær niðurstöður með réttri rúmþyngd og þá myndi munurinn á framræstu og óhreyfðu spildunum væntanlega minnka töluvert. Þessi aðferðafræði er tiltölulega auðveld í framkvæmd og ódýr. Það þyrfti að beita henni á miklu fleiri stöðum á landinu til að fá betri mynd af áhrifum framræslu á kolefnisforðann. Þegar svo miklu munar á gasflæðiaðferðinni og beinni mælingu á kolefnisforða jarðvegsins þarf að staldra við og athuga í hverju munurinn liggur.
Annað sem þarf að gera til að átta sig á því hvaða árangri endurheimt skilar, er að gera samanburðartilraunir þar sem hluti framræsts lands er endurheimtur og annar hluti ekki. Síðan er fylgst með gasstreymi frá hvorum hluta fyrir sig í einhver ár. Slík tilraun var lögð út í Mávahlíð í Borgarfirði fyrir nokkrum árum. Niðurstöður fyrsta sumarsins voru kynntar í ritgerð og losun gróðurhúsalofttegunda var 23% minni í endurheimta hlutanum en hinum. Ég held að menn hafi reiknað með meiri mun. Mælingum var haldið eitthvað áfram eftir þetta en niðurstöðurnar hafa ekki verið birtar. Það þyrfti að birta þær og gera fleiri slíkar rannsóknir. Vegna mikillar eldvirkni hér á landi er íslenskur jarðvegur um margt ólíkur jarðvegi í nágrannalöndum okkar. Þurrlendi virðist geta bundið meira kolefni en víða erlendis og votlendið inniheldur töluvert minna lífrænt efni og meira af steinefnum en mýrar erlendis, bæði vegna öskufalls og áfoks. Það er mikil vinna óunnin við rannsóknir, flokkun og kortlagningu á íslenskum jarðvegi.
Þegar votlendi er þurrkað verður með tímanum til nýtt jafnvægi. Steinefnaríkar mýrar geta breyst í frjósama grasmóa sem geta bundið mikið kolefni. Áður en farið er út í stórfelldar framkvæmdir við endurheimt votlendis er mikilvægt að hafa góðar rannsóknir á bak við sig. Á meðan þær eru ekki fullnægjandi tel ég betra að verja þessum fjármunum í uppgræðslu á ógrónu landi og binda þannig kolefni. Til að spara tilbúinn áburð mæli ég með notkun belgjurta við uppgræðslustarfið þar sem þær henta.
Höfundur er prófessor emeritus við LbhÍ.
