Virði trjáa í þéttbýli

Hægt er að meta virði trjáa með ólíkum matskerfum sem byggja á mælanlegum og huglægum þáttum. Skógfræðingur segir áætlun sveitar- félaga um útskiptingu trjáa vanta.

Krónuþekja hefur farið minnkandi á höfuðborgarsvæðinu, segir Aaron Shearer sem gerði rannsóknina. Hann segir græna innviði verðmæta og þjónustu trjáa fjölþætta en til- hneiginguna vera að ýta gróðri út í jaðrana við þéttingu byggðar. Trjáræktendur eru líkt og verðbréfa- miðlarar segir Aaron, haldi þeir vel á spilunum sé gróðavonin mikil.

Fjölþætt virði trjáa

Til eru ólík reiknimódel til að meta virði trjáa í ólíkum aðstæðum svo sem borgarlandslagi, almenningsgörðum og skógum. Aaron Shearer, sem er skógfræðingur og sérfræðingur hjá Landi og skógi, gerði í félagi við Duncan Slater rannsókn á virði trjáa í Reykjavíkurborg. Aaron segir að hvað eigi að meta ákvarði hvaða reiknilíkan er hentugt að nota.

Að meta stakt tré í almenningsgarði svo sem Hljómskálagarði, í skóglendi eins og Öskjuhlíð eða nytjaskógi krefst ólíkra módela. Virði einstakra trjáa í borgarlandslaginu getur verið meira en trés í skógi þar sem það er í félagi við mörg önnur af sömu tegund. Þar sé virðið frekar fólgið í sjónrænni heildarupplifun fjölda trjáa á meðan staka tréð í miðborginni þjónar einnig hlutverki sem getur tengst sögu staðarins, veitt skjól og auðgað anda mannfólksins og verið bústaður fjölbreytilegs dýralífs.

Aaron segir að til séu reiknimódel sem hægt er að nota á Íslandi, sambærileg módel séu notuð í flestum löndum en aðlöguð að aðstæðum. Á Íslandi gæti sú aðlögun falist í að vaxtartímabil er styttra og vöxtur því hægari sem leiðir af sér eilítið aukin verðmæti.

Ólík matskerfi

Hvatinn að þróun slíkra módela á Bretlandi kom frá sveitarfélögum sem þurftu að geta stuðst við staðlað mat á trjám sem skemmdarverk voru unnin á. Meta þurfti kostnað við að skipta skemmdu tré út fyrir nýtt og matið var notað í dómskerfinu.

CAVAT (Capital Asset Value for Amenity Trees) er breskt kerfi og i-Tree Eco bandarískt kerfi og notaði Aaron þau í rannsóknarverkefni sínu og benti á að niðurstöður þess gætu stutt við ákvarðanatöku í borgarskipulagi framtíðarinnar. Þessi kerfi eiga vel við þegar meta þarf tré í borgarumhverfi þar sem virði trésins felst í því sem það veitir í nærumhverfi sínu. Eins og Aaron gerði í sinni rannsókn er hægt að nota þau samhliða til að meta ólíka þætti.

Í iTree Eco er horft til mælanlegra þátta vistkerfisþjónustunnar, svo sem kolefnisbindingar og bindingar mengunar, á meðan CAVAT tekur einnig til ástands og heilsu trésins, hvernig umhirða þess hefur verið, stærðar, aldurs og huglægra þátta eins og menningarlegs gildis og fegurðar.

Til eru fleiri kerfi til að meta virði trjáa við ólíkar aðstæður. Helliwell kerfið byggir í grunninn á að meta sjónrænt gildi einstakra trjáa eða skóglendis og hefur verið mikið notað í dómsmálum, tryggingakröfum og opinberum fyrirspurnum. Í Helliwell matskerfinu er horft til stærðar trés, lífvænleika, hve vel það hentar í viðkomandi aðstæðum auk fleiri þátta og getur hentað betur þar sem meta þarf sjónræna breytingu frekar en vistkerfisþjónustu þess.

Grænir innviðir verðmætir

Vistkerfisþjónusta trjáa er margvísleg og tilheyrir því sem skilgreint er sem grænir innviðir sem eru net náttúrulegra og hálf-náttúrulegra svæða sem eru til hagsbóta fyrir fólk. Grænir innviðir geta gegnt mikilvægu hlutverki í að auka gæði umhverfis svo sem með fegurð og meiri loftgæðum, sem svæði til útiveru og afþreyingar og til að efla lýðheilsu. Grænir innviðir styðja aukinheldur við líffræðilega fjölbreytni.

Tré binda bæði vatn og kolefni sem einnig bindast að stórum hluta í jarðveginum sem þau vaxa í. Þannig gegnir gróður mikilvægu hlutverki í því sem einnig hefur verið kallað blágrænar lausnir í borgarumhverfi og miðar að því að viðhalda náttúrulegri hringrás í ofanvatnslausnum. Virði trjáa er því ekki alltaf auðmælanlegt í krónum og aurum.

Aaron segir að hérlendis snúi mikilvægi meðvitundar um virði trjáa og grænna innviða helst að uppbyggingu svæða, trjáfellingar og skemmdir á trjám séu af skornum skammti í þéttbýli á Íslandi.

Þörf á áætlun um útskiptingu trjáa

Í rannsókn sinni skoðaði Aaron hvað var gert á svæðum þar sem tré voru felld í Reykjavík. Honum kom á óvart að ekki voru það nýbyggingar sem komu í staðinn, heldur tún, en engin tré gróðursett í staðinn. Hann segir áætlun um endurnýjun og útskipti trjágróðurs vanta hjá sveitarfélögum. Hann segir að þegar tré séu felld af einhverjum ástæðum sé nauðsynlegt að hafa slíka áætlun til að viðhalda og auka krónuþekju sem hafi minnkað á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum árum, en þróunin ætti að vera þveröfug.

Aaron nefnir dæmi um á annað hundrað tré sem voru felld þegar bygging á fjölbýlishúsi hófst á horni Grensásvegar og Suðurlandsbrautar. Í því tilfelli hefði þurft að grípa til áætlunar um útskipti trjáa sem getur verið útfærð á margvíslegan hátt.

3+30+300 og þétting byggðar

Tré vaxa mishratt á Íslandi. Nú er komin ágæt reynsla á ræktun ólíkra tegunda sem nýst getur við þéttingu byggðar. Aaron segir að á þéttingarreitum þurfi að huga sérstaklega að gróðurþekjunni, tilhneigingin á höfuðborgarsvæðinu sé að ýta gróðrinum út í jaðrana. Þegar ákvarðanir eru teknar um breytingar á landnýtingu í borg, svo sem um þéttingu byggðar, sé nauðsynlegt að meta trjágróður og hag sem af honum hlýst og byggja frekar upp græna innviði frekar en að minnka þá, grænir innviðir séu líka staðbundnir. Hann segir að í nýbyggingum þurfi að sjá til þess að líffræðilegur fjölbreytileiki aukist en minnki ekki.

Aaron bendir á samnorræna verkefnið Yggdrasil – hin lifandi norræna borg þar sem fjallað er um að gera Norðurlöndin að sjálfbærasta og samþættasta svæði heims. Í verkefninu eru náttúrumiðaðar lausnir í borgum og sveitarfélögum í forgrunni og ein af þeim meginreglan um 3+30+300. Samkvæmt henni á íbúi að sjá þrjú stór tré frá heimili sínu, skóla, vinnustað eða dvalarstað, laufþekja að vera að minnsta kosti 30% í hverju hverfi og enginn eigi að búa lengra en 300 metra frá grænu vönduðu svæði.

Úttekt var gerð á þessum þáttum í tengslum við verkefnið og að Grænlandi undanskildu er Ísland alger eftirbátur hinna Norðurlandanna. Aaron nefnir einnig dæmi um Parísarborg þar sem nú eru stór áform þegar í vinnslu um að auka gróður á stórum svæðum og fjölga svæðum fyrir gangandi vegfarendur. Hann segir að í skipulagsmálum á Íslandi sé hægt að læra margt af nágrannalöndum okkar, stór mistök sem þar hafi verið gerð í fortíðinni þurfi ekki að endurtaka hér og nú þegar uppbygging sé mikil sé tækifæri til að huga að mikilvægi grænu innviðanna.

Silfurreynir Schierbecks

Silfurreynirinn sem hinn danski Hans J. G. Schierbeck landlæknir gróðursetti 1884 á því sem nú heitir Fógetagarðurinn og kenndur er við styttuna af Skúla fógeta Magnússyni, var fyrsta tréð sem gróðursett var í Reykjavík. Schierbeck kom til Íslands frá Danmörku og undraðist blóm- og trjásnauðan höfuðstaðinn og átti eftir að láta verulega til sín taka í ræktun í Reykjavík. Hann lagði sérstaka áherslu á matjurtaræktun til að bæta mataræði Íslendinga og fegrun umhverfisins. Schierbeck á sennilega drýgstan þátt í kynningu rabarbara á Íslandi en hann ræktaði fjölmargar tegundir og gerði einnig tilraunir með ræktun á graskerjum og gúrkum í vermireitum og var auk þess hvatamaður að stofnun Garðyrkjufélags Íslands.

Silfurreynirinn stendur innarlega á torginu og skartar að sumri sérlega þéttri og fagurri laufkrónu. Sökum eiginleika silfurreynisins, aldurs og menningarlegs gildis væri vandasamt að meta tréð og allt önnur lögmál giltu en um stakt tré í Öskjuhlíðinni til að mynda. Fógetagarðurinn hét áður Víkurgarður og er elsti kirkjugarður Reykjavíkur og þar má finna legsteina merkra manna sem voru jarðsettir í garðinum. Síðasta gröfin var tekin í Víkurgarði árið 1839 en Hólavallagarður var þá opnaður. Fjárhagslegt mat á silfurreyni Schierbecks væri því nær ómögulegt fyrir margar sakir þó virði hans sé ótvírætt mikið.

Betri efnahagur, meiri trjágróður

Trjájafnvægisstikan (Tree equity score) er kerfi sem notað er alþjóðlega og gengur út á að skrásetja trjágróður og kortleggja þannig hvar þörf er á að fjölga trjám. Kerfið byggir á skráningum á landakort og rannsóknum á gagnsemi trjágróðurs fyrir lýðheilsu og vellíðan þeirra er njóta nærveru þeirra. Stikan hreyfist frá 0–100 og byggir á laufþekju, hitastigi og loftmengun auk aldurs, atvinnuþátttöku, heilsufari og tekjum íbúa viðkomandi svæðis. Þannig er sjónum beint að svæðum þar sem þörf fyrir meiri gróður er sérstaklega mikil, tilhneigingin sé að trjágróður sé ríkulegri í götum og hverfum þar sem innkoma íbúa er eða var hærri. Stórir hlutar Bretlands hafa nú verið skráðir og mörg svæði og sveitarfélög sett sér markmið um að auka laufþekju á meðan önnur eru nú þegar vel stödd hvað græna innviði varðar.

Aaron nefnir að lokum að trjáræktendur séu að vissu leyti eins konar verðbréfamiðlarar. Séu sveitarfélögin skynsöm, velji réttar tegundir á réttan stað og sái í frjósaman jarðveg, hugsi til langs tíma og hlúi vel að, geti uppskeran og ávöxturinn orðið eftir því, gróðavonin sé gríðarlega mikil.