Sérstaks frumvarps um landeldi krafist

Bændasamtök Íslands gera alvarlegar athugasemdir við frumvarp ríkisstjórnarinnar um lagareldi og telja að ekki verði við unað að landeldi falli undir sama lagabálk og sjókvíaeldi. Í umsögn samtakanna segir að starfsemi landeldis sé allt annars eðlis en sjókvíaeldi og séu því fyrirhuguð lög bæði óskýr og ófullnægjandi þegar kemur að fyrrnefndu greininni.

Samtökin leggja til að kaflinn um landeldi verði alfarið tekinn út úr frumvarpinu og unnið verði sérstakt og sérsniðið frumvarp um landeldi. Núverandi drög séu sniðin að sjókvíaeldi og taki ekki mið af sérstöðu landeldis, sem fari fram í lokuðum kerfum, hafi afturkræf umhverfisáhrif og byggi ekki á nýtingu takmarkaðrar auðlindar í almannaeigu.

Flókin stjórnsýsla

Í umsögninni segir að frumvarpið tryggi ekki þá einföldun regluverks sem ráðherra hafi boðað. Leyfisveitingar séu fjölmargar, ábyrgð óljós og ferlar þunglamalegir. Því sé hætt við að rekstraröryggi skerðist, verkefni tefjist og kostnaður aukist. Allt séu þetta þættir sem grafi undan samkeppnishæfni íslenskra landeldisfyrirtækja.

Samtökin leggja áherslu á að eftirlit byggi á hlutlægum mælikvörðum, svo sem CO₂-, O₂- og TAN-gildum, en ekki matskenndum viðmiðum um vatnsgæði sem geti verið ófyrirsjáanleg.

Frárennsliskröfur og þéttleikaviðmið gagnrýnd

Bændasamtökin telja fyrirhugaðar frárennsliskröfur óraunhæfar í ljósi íslenskra náttúrulegra aðstæðna, þar sem straumar og hröð tilfærsla efnis dragi verulega úr hættu á uppsöfnun næringarefna. Þá sé rangt að miða við hámarksþéttleika í landeldi; leyfi eigi að miða við heildarlífmassa og vatnsgildi, enda gefi þéttleiki í einstökum kerfum skakka mynd af velferð fiska.

Afföll og sjúkdómahættur annars eðlis

Í umsögninni er bent á að afföll í landeldi stafi fyrst og fremst af rekstrarþáttum en ekki sníkjudýrum eins og sjólús, og því séu strangar skýrslugjafir og viðmiðunarmörk í frumvarpinu ómarkviss.

Gildistími leyfa og fjárfestingahindranir

Bændasamtökin segja tímabundið rekstrarleyfi til 16 ára óviðunandi. Slíkt dragi úr möguleikum til fjárfestinga og þróunar, enda sé landeldi fjárfrekt og byggi á langtímaáætlunum. Samtökin óska eftir ótímabundnum leyfum, eða að minnsta kosti 25 ára gildistíma.

Harðlega er einnig gagnrýnt að frumvarpið geri ráð fyrir takmörkunum á erlendum fjárfestingum í landeldi. Landeldi sé sambærileg starfsemi við annan landbúnað og byggi ekki á nýtingu náttúruauðlinda í sameign þjóðarinnar. Slíkar takmarkanir séu skaðlegar fyrir fjármögnun og uppbyggingu greinarinnar.

Að auki telja samtökin að fyrirhugað ákvæði um endurskoðun laganna árið 2030, innan fjögurra ára frá gildistöku, myndi skapa óþarfa réttaróvissu og fæla fjárfesta frá.

Telja Ísland hafa einstaka möguleika

Í umsögninni er vísað til þess að Ísland hafi sérstakar forsendur fyrir uppbyggingu landeldis: hreinar vatnsauðlindir, jarðhita, endurnýjanlega orku og lágmarks kolefnisspor. Landeldi styðji við dreifðar byggðir, auki framleiðni og fjölbreytni í útflutningi – markmið sem ríma við áherslur stjórnvalda.

Samtökin segja að skýr, einföld og skilvirk löggjöf sé forsenda þess að greinin geti vaxið, skapað störf og verðmæti og nýtt framtíðartækifæri með ábyrgum hætti. Óljóst regluverk og þung stjórnsýsla muni hins vegar tefja verkefni, hækka kostnað og draga úr trausti fjárfesta.

Nær því að vera landbúnaður en lagareldi

Lárus Ásgeirsson, formaður búgreinadeildar landeldis í Bændasamtökum Íslands, segir að atvinnugreinin hafi ítrekað kallað eftir sérstöku regluverki.

„Nálgun stjórnvalda hefur hingað til verið að aðlaga lög um sjóeldi að okkar starfsemi. En það gengur einfaldlega ekki upp. Við stundum starfsemi okkar uppi á landi. Þetta er nær því að vera landbúnaður en lagareldi.“

Hann útskýrir að landeldisfyrirtækin starfi í lokuðu og stýrðu umhverfi þar sem fóðrun, afföll og rekstur séu sýnileg og rekjanleg á allt annan hátt en í opnum sjókvíum.

„Þetta er allt einangrað og við höfum fulla stjórn á öllum þáttum. Það er ekki sambærilegt við sjóeldi þar sem eftirlit og rekjanleiki eru miklu flóknari,“ segir hann. Því vilji greinin að regluverk taki mið af því að hér sé um að ræða landbundna búgrein.

Starfsleyfi of skammtímamiðuð

Gagnrýni landeldisbænda á lagareldisfrumvarpið snýr að gildistíma starfsleyfa. „Starfsleyfin eru bara til 16 ára og það er allt of stutt,“ segir Lárus. Uppbygging landeldis taki fimm til átta ár og fjárfestingar séu mjög miklar. „Þegar reksturinn er loksins kominn í fullan gang eru kannski aðeins átta ár eftir af leyfinu. Þetta skapar óvissu fyrir fjárfesta og lánveitendur.“ Að hans mati ættu starfsleyfi frekar að vera sambærileg leyfum í hefðbundnu dýraeldi á landi: ótímabundin, nema ef rekstraraðili brýtur af sér.

Umhverfisáhrif lítil og kolefnisspor lágt

Spurður um umhverfisáhrif segir hann þau „óveruleg“. Landeldið framleiði mikið magn próteins á litlu og oft gróðurlitlu landi og kolefnissporið sé mjög lágt. „Við notum að mestu raforku úr endurnýjanlegum auðlindum. Aukaafurðirnar eru fóðurleifar og úrgangur sem fer aftur inn í náttúrulega hringrás hafsins,“ segir hann og bætir við að unnið sé að því að þróa hliðarstrauma til verðmætasköpunar til lengri tíma.

Þarf skýrari og fyrirsjáanlegri leyfisveitingar

Einnig telur hann mikilvægt að leyfisveitingar verði „skilvirkar og gegnsæjar“. Óvissa og hæg vinnsla undanfarin ár hafi tafið uppbyggingu. „Við viljum einfaldlega fyrirsjáanleika,“ segir Lárus.

Ísland í fararbroddi

Landeldi sé tiltölulega ungt á heimsvísu, en vaxandi. „Ísland er í raun að verða fremst í heiminum í eldi á landi,“ segir hann. Lagaumgjörð hér gæti því jafnvel haft áhrif á stefnumótun í öðrum löndum. „Lagaumgjörðin í öðrum löndum er stutt á veg komin og því skiptir máli að við vöndum okkur og verðum til fyrirmyndar.“

Krafan er sérstakt frumvarp um landeldi

Að lokum undirstrikar hann að helsta krafa atvinnugreinarinnar sé skýr: „Við viljum að landeldið verði aðskilið sjóeldinu í lögum. Núna er allt of mikil tenging við lagaumhverfi sjókvíeldis sem á einfaldlega ekki við okkur.“