Milli trjánna með Gyrði
Gyrðir Elíasson hlaut í liðinni viku Zinklarverðlaunin 2026, dönsk heiðursverðlaun sem veitt eru dönskum eða erlendum smásagnahöfundi. Þetta rifjaði upp eitt af bestu smásagnasöfnum aldarinnar, Milli trjánna, sem Gyrðir sendi frá sér 2009 og hlaut fyrir Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs 2011. Haustið 2009 kom raunar einnig út ljóðabók eftir Gyrði, Nokkur almenn orð um kulnun sólar. Vert er að rýna í þessar bækur í tilefni af heiðursverðlaunanna en í þeim má finna snertifleti við nýútkomna lífsreynslusögu Gyrðis, Ótíð í víti.
Þetta eru fallegar bækur. Kápuhönnun er í höndum Aðalsteins S. Sigfússonar. Kápurnar eru eins í forminu. Á efri hluta þeirra eru myndir, málverk eftir Rökkva Sigurlaugsson, bróðurson Gyrðis. Báðar myndirnar eru talsvert myrkar, þó er sú sem prýðir kápu ljóðabókarinnar öllu dekkri en ljóðin innihalda raunar ansi dökka heimssýn, fjalla um árstíð í eins konar víti. Mynd Rökkva á ljóðabókinni er dimmgræn, grængrár himinn leggst yfir kyrran sjó en eilítil glæta sést speglast fremst á haffletinum – kannski er það vonarneistinn sem líka er að finna í ljóðunum þrátt fyrir allt.
Bjartara er yfir myndinni framan á smásagnasafninu þótt dimmir tónar séu ríkjandi. Blóðrauður forgrunnur með grófgerðum svörtum pensilstrokum er neðst á myndinni en svo taka við lög af svörtum og hvítum og bláum, eins og rökkvað land beri við ljósan himin – kannski speglast himinn og jörð í vatnsfleti eins og í fyrrnefndu myndinni. Bjartari litir kallast á við tóninn í sögunum sem er ekki jafn dimmur og í ljóðunum en báðar bækurnar eru fullar af mystík, eins og myndir Rökkva, hafa yfir sér þennan lýríska og dularfulla en jafnframt áreynslulausa blæ sem getur innihaldið hvað sem er, borið mann hvert sem er.
Tengsl eru á milli ljóðabókarinnar og smásagnasafnsins, eins og kannski við er að búast. Mótíf á borð við drauma, speglanir, sjóndepurð, eggvopn, dauða og útfarir koma fyrir í báðum bókunum. Einnig staðir eins og þorpið – sem að minnsta kosti stundum er augljóslega Hveragerði, þáverandi heimabær Gyrðis – og Hamnavoe á Hjaltlandi. Svartir hundar eru líka í báðum bókunum en sumir þeirra eru reyndar alls ekki hundar. Og reyndar koma fleiri hundar við sögu. Í titilsögunni finnst einn dauður inni á milli trjánna í litlum skógarreit í þorpinu þar sem sögumaður býr ásamt konu sinni. Hundurinn hefur líklega verið skotinn. Eftir að hafa virt dýrið fyrir sér gengur maðurinn aftur sömu leið út úr skóginum og kemur þá auga á að veggjakrot sem hann hafði séð á leiðinni að skóginum er horfið. Málað hefur verið yfir það. Þannig lýkur sögunni eins og svo mörgum í þessari bók án þess að lesandanum finnist að það hafi verið settur punktur fyrir aftan. Göngumaðurinn í titilsögunni hafði reyndar tekið eftir því að veggjakrotarinn hafði sett punkt aftan við setningarnar tvær sem hann hafði skrifað á vegginn, „nokkuð sem var ekki algengt hjá þeirri manntegund“, eins og hann segir.
Sögur Gyrðis eru opnar – ég ætla ekki að segja í endann eða báða enda vegna þess að það er ekki endilega þannig. Þær eru kannski eins og tré með örugga rótfestu sem teygja anga sína upp á móti ljósinu, til allra átta. Og þessi tré mynda skóg og þegar við komum inn í hann erum við á milli trjánna. Og þar má greinilega finna ýmislegt. En undir okkur er þétt rótarkerfi sem fléttast saman með ýmsum hætti og yfir okkur er greinaþykknið þar sem við sjáum varla hvar ein greinin byrjar og önnur endar. Sögurnar kallast á, þær fléttast saman, stundum í djúpgerð merkingarstrúktúrsins, stundum í myndmálinu, orðanotkuninni. Og það er ekki síst í þessu samspili sagnanna sem merking þeirra verður til, merkingin býr á milli trjánna ekki síður en í þeim sjálfum.
Þetta á reyndar við um allt höfundarverk Gyrðis. Í sögum þessarar bókar er að finna mörg viðfangsefni úr fyrri verkum hans. Auk þeirra sem fyrr voru nefnd mætti telja líkkistuna sem birtist með ýmsum hætti í Gangandi íkorna en í þessari bók hér tekur til að mynda maður nokkur upp á því að breyta bókaskáp í kistu, og maður þarf beinlínis að bíta sig í vörina til þess að missa ekki stjórn á túlkunarþörfinni. Og auðvitað mætti nefna öll glerin og hnífana sem oft hafa verið notaðir til þess að tálga einhver form í tré. Þegar ég las söguna Spegilmyndir í þessu nýja smásagnasafni varð mér hugsað til greinar Ástráðs Eysteinssonar um sögur Gyrðis, Myndbrot frá barnæsku, þar sem hann talar meðal annars um það gagn sem Gyrðir hefur haft af beittum hnífum og bendir á hvernig sögurnar fjalla ekki bara um útskurð af ýmsu tagi heldur hvernig skáldið tálgar texta sinn. Í Spegilmyndum er engu líkara en að Gyrðir sé í samræðu við eldri verk sín um tálgun og jafnvel skrif um þau. Í sögunni rifjar trésmiður upp æskuár í sveit þegar hann vildi verða rithöfundur. Faðir hans flytur að heiman og virðist skilja móðurina eftir í sárum. Einn daginn finnst drengnum hann sjá glampa á gleraugu uppi á háalofti. Hann segir móður sinni frá þessu og hún svarar að þetta hafi kannski verið pabbi hans. Drengurinn skrifar sögu um atburðinn og líka nokkrar um hænurnar og hundinn á bænum en móðirin tekur þær og brennir í viðarbrennaranum. Eftir það vill drengurinn ekki lengur verða rithöfundur og tekur að skera út einhverjar fígúrur í birkibúta inni í verkfæraskúr föður síns, þetta voru hálfgerðir djöflar með horn og stingandi augu. Móðirin brennir einnig þessi sköpunarverk drengsins en þrátt fyrir það hættir hann ekki að tálga litla djöfla. Um vorið kemur faðir hans aftur en það er allt breytt þótt foreldrarnir láti nú eins og ekkert hafi í skorist.
Samband tálgunar og skáldskapar virðist sækja á Gyrði. Tré er efniviður í meira en einum skilningi. Trésmíði í eilífðinni hét eitt smásagnasafn Gyrðis. Föðurmótífið sækir líka enn og aftur á Gyrði í þessari bók. Hér er til dæmis sagt frá föður sem er byggingaverktaki og á í litlu sem engu sambandi við son sinn. Sagan heitir Bréf um föður og hefur tileinkunarorðin Með sérstöku leyfi frá F.K. en þar er vísað til Franz Kafka. Og þess má geta að í fyrrnefndri grein ber Ástráður Gyrði saman við Kafka.
Þetta safn inniheldur 47 smásögur á 270 síðum. Þetta eru margar sögur á mörgum síðum, að minnsta kosti samanborið við margar aðrar bækur Gyrðis. En maður vill ekki að lesturinn taki enda. Sækið ykkur endilega eintak.
