Landlæg hamingja: frá Londonderry í Kópavog
Landsbyggðir Bretlands, bæjar- hátíðir og William Morris eru meðal umfjöllunarefna Jeremy Deller, eins þekktasta samtímalistamanns Bretlands, á sýningunni Landlæg hamingja sem var opnuð í Gerðarsafni í Kópavogi í maí.
Sýningin fyllir tvo sali safnsins, annar þeirra er þakinn prentverkum sem hafa orðið til yfir þrjátíu ára tímabil og í hinum salnum er stór myndbandsinnsetning sem ber titilinn „Triumph of Art“ þar sem sjö myndböndum er varpað á veggina samtímis.
Handverksfólk og sundballerínur
Sumarið 2025 var Deller fenginn til að halda gjörningahátíðir þvers og kruss um Bretlandseyjar til að fagna 200 ára afmæli Listasafns Bretlands. Deller ferðaðist frá Londonderry á Norður-Írlandi til Dundee í Skotlandi, til Llandudno í Wales og að Plymouth í Englandi og vann á hverjum stað með heimamönnum til að skapa götuhátíðir. Hann vann með listahópum, handverksfólki, fjöllistamönnum og tónlistarfólki, kraftlyftingafólki og jafnvel sundballerínum. Að lokum bauð hann til allsherjarveislu á Trafalgartorgi í London þar sem fólkið sem hann hafði unnið með í þessum smærri bæjarfélögum ferðaðist utan að landi og inn í borgina til að sýna listir sínar. Verkið „Triumph of Art“ sem er nú til sýnis á Gerðarsafni er vitnisburður um þetta umfangsmikla verkefni og er að sögn Deller „tilraun til að endurskapa hugmyndina og andrúmsloftið sem lá að baki og fjölheim alls þess sem átti sér stað“.
Áhersla á smærri bæjarfélög
„Verkin voru mjög svo um þá staði sem þau voru að gerast á,“ segir Deller um gjörningana sem áttu sér stað á landsbyggðum Írlands, Skotlands, Englands og Wales. „Mig langaði til þess að fara á staði sem voru ekki augljósir valkostir, ekki fyrstu valkostir, en ég vissi að höfðu mikið fram að færa.“ Hann hefur sjálfur ferðast mikið um Bretlandseyjar og hefur áhuga á að finna og skapa tengingar þvert á staði og samfélög. „Í verkunum er áhersla á staðina sjálfa, sögu þeirra, tónlist þeirra, alþýðutónlistina og áhersla á landslag þessara staða og iðnað,“ segir Deller og bendir á að í myndbandsverkunum sé hægt að sjá stillur og myndbönd frá bæði Írlandi, Skotlandi og Wales sem minni mikið á íslenskt landslag.
Þátttaka og samskipti eru mikilvægir þættir í verkum Dellers að hans sögn og var markmiðið með götuhátíðunum „að skapa rými þar sem væru miklar heimildir, umhverfi þar sem allt gæti gerst en á góðan hátt.“ Þar sem Deller vann með mismunandi listafólki vissi hann sjálfur ekki alltaf hvað myndi eiga sér stað og þar sem viðburðirnir áttu sér allir stað utandyra vissi hann heldur ekki endilega hvernig veðrið yrði. „Við lentum í alls konar veðri. Stundum var hræðilegt veður, en samt mætti fólk til að fylgjast með.“ Þegar kemur að þátttökuverkum segir Deller: „Það er mikilvægt að sleppa tökunum, þú getur ekki stjórnað almenningnum og svo sannarlega ekki veðrinu.“
Afskorin höfuð og ærsl
Hluti af því að fagna 200 ára afmæli Listasafns Bretlands var að bregðast við safnkostinum. Þar valdi Deller að nálgast efnið á gagnrýninn en gamansaman máta. „Ég notaðist við tilvísanir í safnkost Listasafnsins, bæði leit ég á frásagnir og goðsögur sem birtast í verkum þar, bæði Grikkja og Rómverja, og þeirra ærsl og slæmu hegðun,“ segir Deller, „og svo var mikið um afskorin höfuð, þar er ég að vísa í málverk á Listasafninu, og við gerðum líkan af afskornu höfði Karls I Bretakonungs sem fólk gat haldið á og tekið mynd af sér með. Það er svona ákveðinn aktífismi í því og húmor. Við sögðum nú engum að við ætluðum að gera það,“ segir Deller og hlær, „en það er mikilvægt að vera stundum aðeins óþekkur.“
Grafísk skilaboð
Grafíkverkin sem eru til sýnis í vestursal safnsins eru prentuð plaköt og textar í mismunandi stærðum, búin til frá 1993 – 2026 og ber sá hluti sýningarinnar titilinn Warning Graphic Content. Þar má líta þekkta frasa, pólitísk slagorð og tilvísanir sem og stuttar hnyttnar setningar. „Verkin hafa verið búin til við hin ýmsu tilefni, stundum til að safna pening fyrir málefni, stundum fyrir sýningu, stundum til að hengja eitthvað upp úti,“ segir Deller, „eins og þau birtast hér er bara ein útgáfa, ég hef oft sett upp sýningar með þessum verkum en hún breytist í hvert sinn.“ Flest eru verkin á ensku, móðurmáli listamannsins, en ákveðið var að þýða prentverkið Thank God for Immigrants yfir á íslensku: Guði sé lof fyrir innflytjendur.
„Verkið hefur áður verið þýtt á önnur tungumál og okkur fannst viðeigandi að færa það inn í íslenskt samhengi,” segir Arnar Freyr Guðmundsson sýningarstjóri ásamt Birnu Geirfinnsdóttur en þau vinna saman undir nafninu Studio Studio. „Sum verkanna eru mjög bundin bresku samhengi og menningu. Til að auðvelda gestum að nálgast þau hefur Deller skrifað skýringartexta sem fylgja sumum verkunum. Þá ákvað hann einnig að taka nokkur verk út úr sýningunni þar sem þau voru of sértæk fyrir breskt samfélag,“ segir Arnar. Deller leggur áherslu á aðgengi spurður út í þessa ákvörðun og segir: „Mér finnst persónulegt að hafa handskrifaðar útskýringar og það er mikilvægt, ég vil ekki að fólk sé ráðvillt þegar það sér verkin því þau snúast einmitt um að eiga samskipti og mynda tengingar.“
William Morris var hér
Arnar segir það hafa mikla þýðingu fyrir safnið að fá að frumsýna verk listamannsins. Auk myndbandsinnsetningarinnar gerði Deller nýtt grafíkverk fyrir Gerðarsafn sem gestir geta tekið með sér heim af sýningunni sér að kostnaðarlausu. „Jeremy vann nýtt upplagsverk fyrir sýninguna, William Morris var hér. Hann hefur áður unnið með arfleifð Williams Morris og í undirbúningi sýningarinnar ræddum við meðal annars heimsóknir Morris til Íslands, en hann kom hingað tvisvar sinnum,“ segir Arnar. „Ég er hrifinn af Morris og fannst því upplagt að skapa þessa tengingu,“ segir Deller og bendir á að það eru tvö önnur verk í salnum sem minnast á breska listamanninn og skáldið William Morris. Aðspurður segir Deller að hann sé ekki að bera sína heimsókn til Íslands við heimsóknir Morris til landsins árin 1871 og 1873, þar sem Morris ferðaðist um landið vegna aðdáunar á landslaginu og áhuga á sagnahefðum Íslendinga, en hann sé sjálfur hér á landi sem túristi í stuttu stoppi í þetta sinn.
