Örlög fransk-íslenskra kartaflna
Samkvæmt fréttum sem fara eins og stormsveipur um landsbyggðina og nær heiminn allan standa kartöflubændur frammi fyrir þeirri staðreynd að offramboð er á þessari annars ljúffengu afurð. Öruggar heimildir eru fyrir því að kynstur íslenskra kartaflna liggi undir skemmdum nú rétt áður en nýtt ræktunartímabil hefst, þá meðal annars vegna afbragðs uppskeru síðasta árs, en einnig vegna þess hve mikið innflutningur erlendra kartaflna hefur aukist síðustu ár. Sem þó einnig urðu fyrir áhrifum velsældar þegar kemur að uppskerutímum.
Til viðbótar við yfirmáta góða uppskeru- tíma vilja samtök norðvestur-evrópskra kartöfluræktenda, NEPG, meina að Evrópumarkaður hafi einkennst af miklum sveiflum sl. ár. Ekki hafi bætt úr skák hressilegir innflutningstollar Bandaríkjaforseta, sem lagði innflutningstolla á evrópskar vörur – þar á meðal frosnar franskar kartöflur. Þó við heimamenn njótum góðs af því að eiga erlendar franskar kartöflur í frystinum má velta fyrir sér, með það offramboð sem hér virðist ríkja, hvers vegna hérlend framleiðsla á frönskum kartöflum sé ekki í tísku lengur?
Trúir þú enn á álfasögur?
Sú sorglega staðreynd, að Íslendingar þurfi að henda hráefni á sama tíma og við flytjum inn allar okkar frönskur, má að einhverju leyti rekja til örlaga Kartöfluverksmiðju Þykkvabæjar. Liðin er sú tíð að álfar búi til franskar, parísar, strá og skífur en í stað þess fáum við þessar hefðbundnu beint úr jörðinni í poka, hægt er að gleðja sig með grillkartöflum, forsoðnum, kartöflumús, salati og gratínum ýmiss konar. Sem er svosum ágætt. En íslenskar franskar kartöflur – nei. Rosalega mikið ekki í tísku.
Árið 1981 þóttu þær ómissandi. Skyndibitafæðið var allsráðandi en franskar þóttu einnig henta með fínni réttum. Í helgarblaði DV rétt fyrir jólin sama ár var farið yfir jólamatinn og það lostæti sem honum fylgir. Hamborgarhryggur og franskar var þar ofarlega á blaði.
Tæpum áratug síðar liggur skip Elísabetar Bretadrottningar við bryggju hérlendis en í frétt Morgunblaðsins er rætt við Jens Kristjánsson, þá framkvæmdastjóra Skipaverslunarinnar, sem sá um að útvega kost um borð í skipið. Sagði Jens að sérstök ósk hefði komið um að útvega franskar kartöflur og voru útveguð 25 kíló – en af þeim voru þó aðeins 5 kíló talin nógu góð fyrir drottninguna sem einnig bað um ferskan appelsínusafa og mangó.
Þetta sama ár, 1990, fór ein þekktasta sjónvarpsauglýsing landsins í loftið en hún vakti gífurlega athygli fyrir tæknibrellur sínar og hefur í raun skipað sér sess í íslenskri menningarsögu ... Þetta var auglýsing þeirra Þykkvabæjarmanna, Trúir þú á álfasögur þar sem hinum ýmsu tegundum djúpsteiktra kartaflna var hampað auk kartöfluflaga sem áttu engan sinn líka. En galdurinn í loftinu á víst ekki við í dag.
Óþarfi að framleiða franskar
Samkvæmt fréttaflutningi RÚV árið 2022 kom fram að eftir nær 40 ára feril framleiðslu þessa ágætis hérlendis þótti ekki tækt að endurnýja tækjabúnaðinn í Þykkvabænum. Þetta svaraði ekki kostnaði og sagði rekstrarstjóri, (nú framkv.stjóri) Halldór Pétursson, framleiðslu frönsku kartaflnanna vera mjög lítinn hluta rekstursins sem myndi ekki hafa neikvæð áhrif sem slík á fyrirtækið.
Kartöflubændur á Suðurlandi fóru þó ekki varhluta af lokuninni – sem hafði reyndar neikvæð áhrif á þá.
Kemur annars fram á síðu markaðsstofu Suðurlands að kartöfluræktun hafi verið í Þykkvabænum síðan árið 1934 og Kartöflu- verksmiðja Þykkvabæjar stofnuð 1981 með það fyrir augum að nýta kartöflur sem annars hefði verði hent vegna offramleiðslu. Sem væri mjög hentugt þessa dagana – að nýta það sem umfram fer af þessari gnægð kartaflna sem nú liggja undir skemmdum hérlendis.
En auðvitað geta allir gert franskar heima hjá sér. Ekki síst ef einhverjum dytti í hug að setja þessa ofgnótt kartaflna á útsölu, bæði ljótar og fallegar, og benda fólki á að nýta þær í þessa spennandi hugmynd. Heima-franskar ættu að vera til í frystinum á hverju nútíma heimili, enda endurnýting móðins nú sem aldrei fyrr.
Ef tími er til og konur hafa gaman af ...
Reyndar má bæta við að franskar kartöflur hafa fylgt þjóðinni mun lengur en landsmenn ef til vill gera sér grein fyrir. Jafnvel þó einhverjir muni eftir heimagerðum frönskum með matnum „í gamla daga“ þá birtist nú í dagblaðinu Fálkanum, árið 1930, sérstök blaðsíða ætluð kvenfólki – titluð „Fyrir kvenfólkið“. Þar var farið yfir tísku í bland við heimsmálin, en kvenfólkinu semsé einnig bent á að ...„Ef tími er til og konur hafa gaman af að reyna eitthvað nýtt skal þeim hér bent á hvernig matreiða má kartöflur á nýjan hátt.“ Greinin hefst svo: „Franskar kartöflur 1,5-2 kg fastar góðar kartöflur, 1 kg pálmafeiti. Kartöflurnar eru afhýddar, hráar og skornar í þunnar flísar, best að nota agúrkuhefil. Þær eru látnar liggja í tíu mínútur í köldu vatni og þerraðar í hreinum klút rjett áður en þær eru soðnar ...“
Þetta, svona á meðan enginn sér sér fært að standa í verksmiðjuframleiðslu á frönskum, má eyna heima hjá sér. Með agúrkuhefli auðvitað, þeir sem eiga slíkt tæki, eða bara því sem hendi er næst ...
