Neytendur vilja vita hvaðan maturinn kemur

Með auknum innflutningi á matvörum og sífellt flóknari matvælamarkaði hefur traust orðið sífellt mikilvægara. Neytendur vilja vita hvaðan maturinn kemur. Þeir vilja geta tekið upplýstar ákvarðanir um hvað þeir setja í innkaupakörfuna og hvaða framleiðslu þeir kjósa að styðja. Til þess þurfa þeir skýrar og áreiðanlegar upplýsingar. Þess vegna skiptir upprunamerkið Íslenskt staðfest máli.

Merkið er ekki gæðavottun og heldur því ekki fram að ein vara sé betri en önnur. Gildi þess felst í því að segja neytandanum með skýrum hætti að varan uppfylli ákveðin skilyrði um íslenskan uppruna og að sú staðhæfing hafi verið staðfest af óháðum þriðja aðila. Á markaði þar sem framleiðendur geta sett margvísleg orð á umbúðir sínar – „íslensk framleiðsla“, „úr sveit“, „úr íslenskri sveit“ og annað í þeim dúr – er mikill munur á eigin yfirlýsingu og sjálfstæðri vottun. Það er einmitt þessi munur sem skapar traust.

Á undanförnum árum hefur orðið æ ljósara að merkingar á matvælum geta verið villandi. Íslenski fáninn birtist á ýmsum umbúðum, vörur eru markaðssettar með vísan til íslenskrar hefðar og fyrirtæki byggja ímynd sína á íslenskum uppruna. En neytandinn veit ekki alltaf hvort hráefnið sé raunverulega íslenskt eða hvort varan sé aðeins unnin eða pökkuð hér á landi. Þess vegna er ekki nóg að treysta eingöngu á markaðssetningu. Það þarf staðal, eftirlit og gagnsæi.

Íslenskir framleiðendur kvarta oft – og með réttu – yfir harðnandi samkeppni frá innflutningi. Samkeppni verður þó ekki aðeins mætt með því að framleiða meira. Henni verður líka mætt með því að gera neytendum auðveldara að velja. Ef neytandinn þarf að grandskoða smáletraðar upplýsingar á umbúðum til að komast að raunverulegum uppruna vöru er kerfið ekki að þjóna tilgangi sínum. Skýr, sýnileg og trúverðug upprunamerking einfaldar valið.

Reynslan frá Norðurlöndunum sýnir að öflug upprunamerki geta haft áhrif á matvælamarkaði. Þau auðvelda valið og styrkja tengsl neytenda við innlenda framleiðslu. Sama þróun ætti að vera möguleg hér á landi en til þess að svo megi verða þarf fleiri fyrirtæki til liðs við merkið. Sú staðreynd að aðeins sjö framleiðendur hafa tekið merkið Íslenskt staðfest upp til þessa er áhyggjuefni en jafnframt tækifæri því möguleikar til vaxtar eru greinilega miklir.

Það er erfitt að byggja upp þekkingu og traust ef aðeins lítill hluti markaðarins notar vottunina. Því fleiri framleiðendur sem taka merkið upp, því sýnilegra verður það, því betur læra neytendur að þekkja það og því meira verður virði þess fyrir alla sem að því standa.

Íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir mörgum áskorunum. Aukinn innflutningur er ein þeirra. Á sama tíma hefur neytandinn aldrei haft fleiri valkosti. Einmitt þess vegna er gagnsæi orðið samkeppnisforskot.

Íslenskt staðfest er ekki lausn á öllum vandamálum íslenskrar matvælaframleiðslu en það er mikilvægt verkfæri. Það gerir neytendum kleift að velja af meiri vissu og framleiðendum kleift að sýna fram á það sem þeir eru að selja.

Það er því full ástæða til að hvetja fleiri framleiðendur til að taka merkið upp. Ekki aðeins vegna eigin hagsmuna heldur einnig vegna þeirra neytenda sem eiga rétt á skýrum upplýsingum um uppruna matvæla sinna. Þegar kemur að mat er það grundvallaratriði að vita hvaðan hann kemur.