Blað brotið í sögu kvenna

– Fyrsti kvenbólstrari landsins tekin tali

Íslensk húsgagnabólstrun á sér ríka sögu sem teygir þræði sína frá strípuðum timburgrindum, fjöðrum og hrosshárum til litríkra áklæða. Þótt fagið virðist ef til vill hversdagslegt, fela gæðahúsgögn á íslenskum heimilum í sér listilegt handverk sem á rætur að rekja rúma öld aftur í tímann. Þar réðu karlmenn ríkjum þar til ung kona ákvað að breyta sögunni.

Löngu áður en bólstrun varð að viðurkenndri stétt hérlendis voru setbekkir og önnur húsgögn einangruð með því sem til féll – gæruskinni, þurrkuðum mosa, vaðmáli, dún og hrosshári. Í raun öllu sem tryggt gat lágmarksþægindi og var þar með frumstætt form bólstrunar með notagildið í fyrirrúmi fremur en fegurð.

Stoppuð húsgögn og staðbundin kunnátta

Undir lok 19. aldar og í upphafi þeirrar tuttugustu breyttist neysluhegðun landsmanna töluvert. Farið var að flytja inn bólstruð húsgögn, helst flokkuð í stássstofu-, borðstofu- og svefnherbergishúsgögn og skapaði þessi breyting bráða þörf á staðbundinni kunnáttu viðhalds og viðgerða þessa munaðar.

Fyrir um hundrað árum hóf húsgagnabólstrarinn Ólafur Daðason nám sitt, fyrstur Íslendinga til að ljúka formlegu sveinsprófi í iðninni hérlendis. Meistari hans, Kristinn Sverrisson, hafði lært bólstrun hjá dönskum bólstrurum, og var einn þeirra sem stofnuðu Meistarafélag bólstrara (nú Félag húsgagnabólstrara) í aprílmánuði árið 1928. Ólafur segir svo frá í grein Morgunblaðsins árið 1998 að samkvæmt samningi hafi hann hafið nám „sem húsgagnamiður við stoppuð húsgögn“ enda iðnin nefnd húsgagnabólstrun nokkru síðar. Hann hafi, sem slíkur, sinnt ýmsum verkefnum – meðal annars verið látinn sauma og hengja upp tjöld fyrir gluggana á gömlu símstöðinni í Pósthússtræti. Ástæðan hafi verið að símastúlkurnar fengju óhóflega athygli og þá truflun vegfarenda og þótti rétt að hylja þær sem best var á kosið.

Nú jæja, um miðbik síðustu aldar, 1950-1975 var íslensk húsgagnaframleiðsla í miklum blóma eða allt þar til innflutningur húsgagna var gefinn frjáls. Í dag þekkjum við enn ýmislegt sem var hannað á þessum tíma – má þar nefna stólinn Skötu eftir Halldór Hjálmarsson, fyrsta formbeygða stólinn hérlendis og talinn sá elsti sem hefur farið í fjöldaframleiðslu. Sindri er annar vel þekktur stóll, hannaður af Ásgeiri Einarssyni árið 1962, klæddur íslenskri gæru. Fyrirtæki á borð við Sólóhúsgögn (1960) og GÁ Húsgögn (1975) þóttu móðins og halda enn velli, en á þessum árum samanstóð húsgagnaiðnaðurinn hérlendis af fjölmörgum smáum og meðalstórum fyrirtækjum og þegar mest var, árið 1972, hátt í 300 fyrirtæki.

Litla stúlkan á verkstæðinu

Ekki má gleyma Kjörhúsgögnum á Selfossi. Haustið 1965 birtir hús- gagnabólstrarinn Sigurbjörn Einar Einarsson auglýsingu í Alþýðublaðinu. Sigurbjörn var kunnur handverks- maður sem rak húsgagnaverslunina og verkstæðið Kjörhúsgögn á Selfossi ásamt konu sinni, frú Guðrúnu Lúðvíksdóttur. Í versluninni mátti fá ýmislegt sem hugann kunni að girnast, en m.a. eru talin upp dagstofusett, sófaborð og húsbóndastólar, hjónarúm, bókahillur og blómaborð með ljósi.

Um þetta leyti bjuggu þau hjónin ásamt börnunum sínum sex á Kvistum í Ölfusinu og voru þar að auki með svolítinn búrekstur. Næstyngsta barnið, smávaxin brúneyg stúlka að nafni Guðbjörg Katrín, var afar hænd að föður sínum og þótti hvergi betra að vera en með honum á verkstæðinu.

„Ég hef sennilega ekki verið orðin tveggja ára þegar ég fór að fara með honum á verkstæðið heilu og hálfu dagana,“ segir Guðbjörg. „Ég dáist nú að honum pabba að hafa haft mig þarna hjá sér, en hann var óskaplega þolinmóður og færði mig bara til eftir hentugleik á dívönunum og sófunum sem hann var að vinna. Svo leyfði hann mér nú stundum að prufa, taka í nálina og toga upp og gaf mér nagla og nælur og spotta til að dunda mér við.“

Þau feðginin áttu dýrmætar stundir saman og var Sigurbjörn óþreytandi við að kenna litlu stúlkunni sinni handtökin eftir því sem hún eltist. „Það er svo áhugavert,“ segir Guðbjörg, pabbi sagði kannski ... „svona gerum hérna og svona þarna ... að þegar ég fór sjálf að nema bólstrarann þá rifjaðist þetta upp fyrir mér allt saman og það þótti mér vænt um.“

Hjónin Sigurbjörn og Guðrún opnuðu Kjörhúsgögn þann 5. maí 1965 og minnist Guðbjörg þess að hafa þóst vera veik þann dag, komast ekki í skólann en eindregið mæta á opnun verslunarinnar. „Það gekk eftir,“ segir Guðbjörg, „og þar var ég meira og minna með annan fótinn á bak við búðarborðið en hinn á verkstæðinu, alveg þar til að faðir minn lést árið 1994 og Kjörhúsgögnum var lokað. Ég var ellefu ára þetta fyrsta sumar og stóð vaktina eins og herforingi, enda var manni treyst fyrir öllu eins og fullorðinni manneskju. Hið sama var með tvö elstu börnin mín, Ólaf og Sirru, sem ung stóðu fyrir aftan afgreiðsluborðið á milli þess sem þau þeyttust með víxla í bankann – það er nauðsynlegt að leyfa börnum að finna að þeim er treyst.“

„Strákarnir í Iðnskólanum“

Þegar kom að framhaldsnámi hóf Guðbjörg nám í húsgagnabólstrun í Iðnskólanum í Reykjavík árin 1971-1973, tók þar fyrstu tvo bekkina og lærði tækniteiknun. Hún hafði á sama tíma kynnst tilvonandi eiginmanni sínum, Sigurði Óla Guð- björnssyni, og þau áttu von á elsta barninu, Ólafi Jens, sem fæddist um sumarið 1973. Guðbjörg lét þó ekki deigan síga, hélt náminu áfram og kláraði þriðja og fjórða bekkinn í Iðnskólanum á Selfossi.

„Þar sem ég lauk námsferlinum hér á Selfossi sömdu skólastjórinn og pabbi um að pabbi yrði teiknikennarinn minn. Annars hefði það ekki gengið upp. Skólastjóranum fannst þetta reyndar mjög spennandi hugmynd úr því að þetta leystist svona og kom í ljós á skólaslitunum að ég var fyrsti og eini bólstrarinn sem hann útskrifaði á sínum langa ferli. Það var annars ofboðslega gaman hjá „okkur strákunum“ í Iðnskólanum,“ segir Guðbjörg sem minnist blaðagreinar í Morgunblaðinu frá árinu 1976 – viðtals við hana með fyrirsögninni „... þeir héldu að ég væri bara í hárgreiðslu eins og hinar ...“ Þetta var nú ekki alveg þannig. Þeir vissu alveg hvar þeir höfðu mig, strákarnir – en ég þekkti aðeins þann sem skrifaði greinina, hann spurði mig að þessu og fékk víst rosalega dónalegt nei – og greip það því á lofti. Það hafði sko aldrei hvarflað að þessari brussu að ætla í hárgreiðslu,“ segir Guðbjörg hlæjandi.

Nákvæmni, þolinmæði og rík formskynjun

Enda kom að því, árið 1976, að þessi hörkuduglega unga kona braut blað í íslenskri iðnaðarsögu, með sveinspróf í húsgagnabólstrun upp á vasann, fyrsti kvenkyns bólstrari landsins, og einmitt einnig fyrsti húsgagnabólstrarinn sem útskrifast austan fjalls.

„Prófdómararnir lögðu áherslu á sveinstykkið auðvitað, en einnig þurfti ég að taka hraðapróf,“ segir Guðbjörg. Það var stykki á borð við rúmgafl þar sem þurfti að setja hnappa og gæta þess að allt væri rétt útreiknað, svaka útreikningur sem ég náði á tilsettum tíma, orðin svolítið sveitt! Þetta var lengi notað sem sýningarstykki við kennslu en hvar það er niðurkomið í dag veit ég ekki.“ 

Sveinstykkið, hægindastól, þurfti að hanna og teikna í fullri stærð upp á stór blöð en Guðbjörg var svo heppin að mannsefnið hennar, hann Sigurður, var handlaginn og tók að sér að smíða sveinstykkið. Fór svo að hún hlaut fyrstu einkunn fyrir og var sérstaklega tekið eftir vandvirkni og þá vel gerðum blindsaumi.

Á tímum þar sem kynjaskipting í iðnnámi var nánast algjör, furðuðu margir sig á ákvörðun Guðbjargar að vilja gerast bólstrari – sem réttilega bendir á að það að hafa auga fyrir smáatriðum og handverki eigi ekkert skylt við kynferði. Fagfólk í bólstrun þurfi fyrst og fremst á nákvæmni, þolinmæði og ríkri formskynjun að halda – eiginleikum sem megi finna hjá konum jafnt sem körlum. Hún tekur fram að bindingarnar og bólstrunin sem slík geti verið svolítið erfið enda margir bólstrarar sem fari í þumalputtunum. Einnig sé oft verið að vinna með þungan grip sem velta þarf á alla kanta, setja upp á búkka og vera með í alls lags stellingum allan daginn og því gott að hafa svolitla krafta í kögglum.

Guðbjörg er sjálf hrifnust af gamla íslenska handverkinu og segir það bera af öðru. „Ég vil hvetja ungar stúlkur alveg eindregið til þess að fara í þetta nám. Það er list að taka við illa förnu húsgagni, rífa af því og laga – og svo ofboðslega góð tilfinning þegar maður hefur gert það að góðum hlut. Einbeitingin oft á við heilun,“ lýkur hún máli sínu. Sveinstykkið prýðir enn heimili Guðbjargar, en fyrir um ári fékk hún bólstarann Berglindi Hafsteinsdóttur á verkstæðinu Bólsturlist á Selfossi til að taka hann í gegn fyrir sig.

Áfram stelpur!

Til að setja áfanga Guðbjargar í samhengi verður að líta til þess að hún fékk sveinsprófið aðeins tæpu ári eftir fyrsta kvennafrídaginn sem fór fram þann 24. október 1975. Á þeim tíma ríkti gríðarleg vakning og krafa um jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði.

Þó ásetningur hennar um að gerast bólstrari hafi ekki verið bein uppreisn í þágu jafnréttis opnaði Guðbjörg Katrín Sigurbjörnsdóttir dyrnar fyrir komandi kynslóðir kvenna í bólstrun. Í dag er staðan sú að fjölmargar konur starfa við fagið á Íslandi, reka eigin verkstæði og leiða hagsmunasamtök stéttarinnar.

Þegar við virðum fyrir okkur fallega bólstraðan, klassískan íslenskan stól, er hollt að minnast þess að þar liggur ekki aðeins rík handverkshefð, heldur einnig sagan um unga konu á Selfossi sem ruddi brautina og gerbreytti íslenskri iðnsögu.