Sveinn Pálsson
Eitt af því sem einkennir vora tíma er að flest fyrirbrigði á jörðinni eiga sér einkennandi dag. Oft eru þessir dagar hafðir í flimtingum, dagur pödduhræddra er kannski gott dæmi, en þeir geta líka ráðið baggamuninn þegar hvetja skal almenning til góðra verka. Einn af dögunum í opinberu almanaki okkar Íslendinga er „Dagur umhverfisins“ sem hvert ár ber upp á 25. apríl. Haldið var upp á hann formlega fyrst á tíunda áratug síðustu aldar og veitt viðurkenning þeim til handa sem þóttu hafa unnið umhverfinu gagn á einhvern hátt. Þessi dagur er þó ekki sami dagur og alþjóðlegur dagur umhverfisins eða „Jarðardagurinn“ sem fagnað er um víða veröld og mikið er látið með víða, en í ár bar þann dag upp á 22. apríl. Komið var svo á laggirnar Degi íslenskrar náttúru sem ber upp á afmælisdag Ómars Ragnarssonar, 16. september, og hefur sá dagur smám saman rutt öðrum umhverfisdögum til hliðar.
Fyrsti náttúrufræðingurinn
Dagur umhverfisins var á sínum tíma settur á fót til að minnast fyrsta Íslendingsins sem lauk eiginlegu náttúrufræðiprófi við æðri menntastofnun og gat titlað sig náttúrufræðing, Sveins Pálssonar. Sveinn fæddist 25. apríl árið 1762 og lagði stund á náttúrufræði og læknisfræði í Kaupmannahöfn árin 1786 til 1791. Sveinn lauk prófi í náttúrufræði frá nýstofnuðu náttúrufræðifélagi í Kaupmannahöfn, Naturhistorie Selskabet, vorið 1791, og var einn sá fyrsti til að gera slíkt.
Hann lauk hins vegar ekki prófi frá skurðlæknaskólanum í Kaupmannahöfn, Chirurgiske akademie, þrátt fyrir að hafa stundað það nám í þrjú ár sem átti eftir að draga dilk á eftir sér. Áður en Sveinn hélt til Kaupmannahafnar sumarið 1786 hafði hann numið til lækninga í Nesi við Seltjörn hjá þáverandi landlækni, Jóni Sveinssyni, og var fyrsti nemandi hans og raunar sá eini framan af. Þessi háttur á að mennta lækna hafði komist á í tíð fyrsta landlæknisins, Bjarna Pálssonar, þess sem ferðaðist um landið með Eggerti Ólafssyni og safnaði efni í Ferðabók þeirra félaga. Með því að mennta lækna hér heima var hugsunin að bæta ástandið í heilbrigðismálum þjóðarinnar. Læknar útskrifuðust úr skóla Bjarna og urðu fjórðungslæknar og þannig var í það minnsta einn menntaður læknir í hverjum landshluta.
Sveinn hafði útskrifast úr Hólaskóla 1782 og nam síðan læknislistina í Nesi árin 1783 til 1786. Á námstímanum í Nesi var honum „hent út í djúpu laugina“ eins og nú er sagt. Hann er eiginlega farinn að stunda sjúklinga óðar og hann mætti á staðinn og þar sem Jón landlæknir var löngum að heiman féll á Svein að vitja sjúklinga hingað og þangað, einkum á svæðinu næst Nesi, þar sem nú er höfuðborgarsvæðið og nærsveitir. Hann lærði því til læknis með því einfaldlega að hitta sjúklinga og hlusta á hvað var að þeim og ráða svo bót á kvillunum í samráði við lærimeistara sinn. En um leið var hann þegar farinn að kynna sér vísindalega þekkingu að baki fræðigreininni. Þetta einkenndi Svein alla tíð, áhugi á fræðum annars vegar og svo mikil áhersla á praktískt starf, praktískt starf sem varð á stundum gríðarlega viðamikið.
Náttúra Íslands
Nafnbót sína sem náttúrufræðingur öðlaðist Sveinn fyrst og fremst fyrir rannsóknarleiðangra sína um Ísland sem hann fór í á vegum vísindafélagsins sem hann hafði lært hjá í Kaupmannhöfn, Naturhistorie Selskapet. Að prófi loknu hjá félaginu 1791 hlaut hann styrk til að fara til Íslands í því skyni að rannsaka náttúru landsins og var boðsbréf hans svo umfangsmikið að ekki er að sjá að nokkrum hefði getað tekist að uppfylla allt sem þar var fyrir lagt nema kannski Guði almáttugum. Eins og öllum sem ferðuðust um landið á 18. öld var Sveini ætlað að finna það úr ríki náttúrunnar sem væri gagnlegt og sem stjórnvöld í Kaupmannahöfn gætu nýtt til að auka tekjur og byggja upp atvinnuvegi.
Á næstu árum reyndi Sveinn hvað hann gat að rannsaka landið en margt varð honum andstætt þar, ekki síst vond vor sem urðu til þess að hross voru ekki nægilega vel á sig komin til að geta borið menn og búnað um landið þvert og endilangt. Þurfti þá að bíða þess að tíðin batnaði svo klárarnir hefðu braggast nóg. Þó tókst Sveini að rannsaka sérstaklega suðurhluta landsins og svæðið næst Vatnajökli sem og Vesturland. Hann náði að „fara hringinn“ sumarið 1795 og frétti betur en menn höfðu áður af því hvernig landið var við norðanverðan Vatnajökul.
En danska náttúrufræðifélagið studdi Svein þegar upp var staðið báglega. Kröfurnar um það sem hann átti að skila af sér voru miklar en aðstaða hans til rannsókna ákaflega bágborin. Eggert Ólafsson fékk aðstöðu til þess að vinna úr niðurstöðum þeirra Bjarna og gefa þær út á bók sem varð að meiriháttar heimild um Ísland, náttúru landsins og íbúa þess. Sveinn varð hins vegar að láta af verki sínu áður en það var að fullu unnið. Það sem hann hafði komist að var geymt í handritum sem ekki voru gefin út og þar ber án efa hæst kenningu hans um hegðun skriðjökla, að þeir runnu undan eigin þunga eins og „tjara“, en ekki vegna einhverra dularfullra jarðarkrafta. Þetta var nokkuð sem almennt varð ljóst þegar kom fram á 19. öld af því að rannsaka hegðun Alpajökla, en var nokkuð sem vísindamenn voru fyrst að byrja að skilja um þetta leyti. Þetta áttaði Sveinn sig á af því að fylgjast með jöklum, að ganga á þá og horfa á hegðun þeirra, eins og hann gerði til að mynda í ágúst 1794 þegar hann gekk á Öræfajökul fyrstur manna og kom upp á gígbrún eldstöðvarinnar og horfði yfir ísflæmið. Hann varð hins vegar ekki kunnur af uppgötvun sinni alþjóðlega og þetta varð almennt ekki vitað fyrr en undir lok 19. aldar þegar Þorvaldur Thoroddsen fjallaði um sögu landkönnunar Íslands.
Stöðugt að starfa
Sveinn Pálsson bjó í Syðri-Vík í Mýrdal síðustu áratugi ævi sinnar og var þá fjórðungslæknir í Sunnlendingafjórðungi vestanverðum. Hann gegndi því læknisstörfum í Árnessýslu, Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og um skeið sinnti hann líka Vestmanneyjum en var afar oft kallaður til læknisstarfa utan héraðsins, einkum í Austur-Skaftafellssýslu og svo á höfðingjasetrunum við Faxaflóa þar sem hann stundaði fólk sem hann vildi eiga að. Þetta var gríðarlega erfitt starf. Í bréfum sínum og dagbókum minnist Sveinn annað slagið á hve úrvinda hann er, að hann hafi „legið í dái“ af svefnleysi og örmögnun, en hann var stöðugt á ferð, fram og til baka um svæðið sem hann þjónaði og fólk kvaddi hann til sín út af mjög fjölbreyttum kvillum.
Stundum gremst honum það og í bréfi til hreppstjóra í Holtum árið 1801 skrifar hann í nánast örvæntingu yfir kvabbinu, að hann sé kvaddur af stað án þess að vita hvað ami að viðkomandi: „Manneskjan kann að vera óð, beinbrotin, liggja í barnsnauð, hafa skorið sig á háls etc. og þetta á læknirinn að láta sig dreyma áður hann fer að heiman, ellegar að hlaupa fyrir narri allslaus, og verða svo þegar til sjúklings kemur rétt eins og verri en brunnur án vatns.“
Dagur umhverfisins, fæðingardagur hans, mætti að ósekju vera fyrirferðarmeiri í hátíðardagatalinu því Sveinn var í senn vísindamaður, landkönnuður og sívökull læknir sem jöfnum höndum las vísindatímarit í læknisfræði og útgáfu Finns Magnússonar á Eddu og hafði skoðanir á hvoru tveggja, byggt á þekkingu og smekk. Svoleiðis fólk þurfum við á öllum öldum.
