Jarðvegurinn sem lifandi minni

Endurnýjun jarðvegs, sveppa- gróður og tengsl við vist- kerfi eru í brennidepli á myndlistarsýningunni Himna: Goðsagnir & skáldskapur úr Jörðu sem stendur yfir í Norræna húsinu í sumar.

Níu listamenn frá fimm löndum sem vinna í ólíkum miðlum taka þátt í sýningunni: Eglė Budvytytė, Johanna Seelemann, Urbonas Studio, sem eru þau Nomeda og Gediminas Urbonas, Linda Boļšakova, Peder Bjurman, Lucrezia Costa og Sigrún Thorlacius. Thomas Pausz, sýningarstjóri og rannsakandi, setti upp sýninguna í samtali við starfsfólk Norræna hússins, listamennina sem sýna, hönnuði og fræðimenn. Markmið sýningarinnar er að sýna jarðveg sem fjöltegunda arkíf og lifandi minni og skapa rými fyrir endurnýjuð jarðnesk tengsl sem eru handan mannmiðjunnar.

„Jarðvegurinn er mikilvægt málefni þegar kemur að vistfræði og umhverfismálum, bæði hvað varðar ræktun lands og matvæla og þegar kemur að heilsu. Okkur langaði að fjalla um þetta með vísindafólki og listamönnum og skoða hvernig list getur í gegnum ímyndunaraflið og frásagnarlist hjálpað okkur að nálgast umræðuna á nýjan máta,“ segir Thomas. Norræna húsið hélt í maímánuði málþing um mold og heimildarmyndin Planet Soil verður sýnd í lok ágúst í samstarfi við Sjálfbærnistofnun Háskóla Íslands.

Lífræn efni í sýningarrýminu

Á sýningunni eru lífræn efni tekin inn í sýningarsalinn. Í verkum listakonunnar Johönnu Seelemann, sem ber titilinn Oase, styðja þrjár moldarhrúgur við terrakottakrukkur sem eru eins og vatnsgeymar. „Moldina fengum við hér fyrir utan húsið, raunar bara við hliðina á bílastæðinu,“ segir Thomas. „Norræna húsið er staðsett hér í ofboðslega fallegri náttúru við friðlandið í Vatnsmýrinni og okkur fannst mikilvægt að vera í samtali við umhverfið og taka þátt í því.“

Verk Johönnu skoða aðstæður trjáa í borgum og hvernig litið sé á þau sem „götuhúsgögn“ og þar af leiðandi ekki alltaf hugað að aðstæðum þeirra né mikilvægi trjáa fyrir vistkerfið. „Krukkurnar eru eins og vatnsgeymar. Þær eru grafnar í moldina við hlið trjáa til að aðstoða þau við að safna vatni. Þetta er gert á stöðum þar sem eru miklir þurrkar en hér er listakonan  að skoða hvernig þetta gæti gagnast trjám í borgum þar sem landslagið sem umlykur trén er einna helst hörð steinsteypa,“ segir Thomas og útskýrir að stærð moldarhrúganna sé á við magn þeirrar moldar sem rætur trjáa hafa aðgang að í borgum.

Vitneskja í jarðveginum

„Við erum að skoða ferli sem eiga sér stað í jarðveginum, ræktun, rotnun, jarðvegseyðingu og jarðmyndun. Öll þessi ferli tengjast tíma og gefa okkur upplýsingar um hvað er að gerast í jörðinni,“ segir Thomas. Listamennirnir nálgast efnistökin á fjölbreyttan máta en goðsagnir og þjóðsögur eru rauður þráður í verkunum. „Fólk hefur vitað það í gegnum mannkynssöguna að jarðvegurinn sé lykilþáttur í lífi okkar en áður en við áttum smásjár og örverufræðina þá notuðum við sögur til þess að útskýra og skilja jörðina og náttúruna. Svo er hluti af þessu líka hvað varðveitist í jörðinni, hvaða fornleifar jörðin geymir og hvað þær geta kennt okkur.“

Sveppir sem stunda þrif

Eitt af verkunum sem kom snemma inn á sýninguna var verk Sigrúnar Thorlacius sem ber titilinn A Matter of Time (Healing Earth). Sigrún er líffræðingur og hönnuður og kannar hvernig líffræðileg kerfi geta mótað nýjar hugmyndir um umhyggju, umbreytingu og samvist. Í þessu tiltekna listaverki skoðar hún hvernig sveppagróður getur brotið niður eiturefni sem myndu annars menga jarðveginn. „Sigrún hefur verið að vinna með svæðið í kringum Geirsnef og skoða hvernig má stuðla að hreinni jarðvegi þar. Úrgangur og eiturefni sem lenda í jarðveginum seytlast í gegnum landið og enda í vatni eða sjó og þá geta skapast vandamál í vistkerfi hafsins,“ útskýrir Thomas. „Í þessu verki gróf listakonan upp bílvél sem var þakin olíu og sáði mismunandi sveppagróum utan á hana. Sigrún sérvaldi sveppi sem gátu brotið olíuna niður í efni sem gætu að endingu farið út í jarðveginn án þess að vera skaðleg.

Sveppurinn hefur verið á bílvélinni í 11 ár og liggur í dvala sem stendur en myndi vakna og virkjast ef hann kæmist í raka en Thomas útskýrir að það var ekki hægt að sinni þar sem Norræna húsið hefur áður þurft að kljást við rakavandamál í húsinu. „Sveppurinn er nú búinn að hreinsa upp alla olíuna og eiturefnin en næsta skref væri að finna sveppi sem gætu étið og brotið niður plastið líka. Þetta er listaverk sem mun breytast og halda áfram. Það er jákvætt að skoða hvernig við getum unnið með list og hönnun til að skilja og finna leiðir til þess að leysa vandamál með langtímalausnum í stað þess að finna skammtíma plástra sem endast ekki endilega,“ segir Thomas.

Dans við steina og kíkt út í mýri

Linda Boļšakova leitast í sínum verkum eftir að draga fram hliðstæður mannlegra og ómannlegra líkamsforma og er á sýningunni með innsetningu og gjörning. „Linda er að skoða hvernig mannslíkaminn getur þýtt og hermt eftir hægum hreyfingum vatnsins og steintegundanna. Hún er að skoða hvernig við getum dansað við efnin og hreyft okkur eins og náttúran,“ segir Thomas.

Listamennirnir í Urbanos Studio vinna gjarnan með sérfræðingum úr ólíkum faggreinum til þess að þróa rannsóknarlíkön sem sameina aðferðir úr borgarfræðum, félagsvísindum, fræðslu, vistfræði og list. „Þau skoða hvernig mýrin getur verið þekkingarveita og í verkinu sem þau eru með hér, Swamp Intelligence, blanda þau saman myndum af byggingarformum og lífverum úr mýrarvistkerfum.“ Í myndbandsverkinu verður erfitt að greina á milli þess manngerða og þess lífræna og þar sem stafrænu myndirnar eru sýndar í holu í vegg Norræna hússins er líkt og sýningargestir séu að horfa beint út í mýrina fyrir utan.

„Þetta er einn styrkleiki bæði hönnunar og myndlistar, að hjálpa okkur að skapa nýjar tengingar og nýjar tilfinningar til lífvera og náttúrufyrirbæra,“ segir Thomas. „Að láta okkur hugsa um landið og trén og sveppina og hvernig við getum nálgast moldina og allar lífverurnar í henni annaðhvort á nýjan máta eða að endurtengjast þeim á gamlan máta sem við höfum gleymt.“