„Félagið er í eigu bænda og fyrir bændur“
Steinþór Skúlason, forstjóri Sláturfélags Suðurlands (SS), hefur starfað hjá félaginu í um fjóra áratugi. Á þeim tíma hefur starfsemin tekið miklum breytingum, félagið staðið á barmi greiðsluþrots, farið í stórfellda endurskipulagningu, flutt meginframleiðslu sína austur á Hvolsvöll og byggst upp að nýju. Í viðtali við Útvarp Bændablaðið fór Steinþór yfir þessa vegferð, eignarhald og rekstrarform SS, hvernig afkoma félagsins skilar sér til bænda, stöðu sláturiðnaðarins, innflutning á kjöti og þær áskoranir sem hann sér fram undan í íslenskri matvælaframleiðslu.
„Ég hóf störf hjá Sláturfélagi Suðurlands í nóvember 1984, þá sem framleiðslustjóri,“ segir Steinþór. Árið 1988 varð hann forstjóri félagsins og hefur gegnt því starfi síðan.
Spurður hvernig þessi langi tími hafi verið svarar hann án tafar: „Bara æðislegur. Ég hlakka til að fara í vinnu á hverjum degi.“
Endurskilgreining félagsins og erfiðir tímar
Starfsemi SS í dag er gjörólík því sem var áður. „Við endurskilgreindum félagið í raun 1988,“ segir Steinþór. „Áður vorum við í smásöluverslun, að reka Súðaverksmiðju og ýmislegt sem við töldum einfaldlega ekki ganga til framtíðar.“
Á þeim tíma var mörkuð sú stefna að SS skyldi einbeita sér að framleiðslu og heildsölu, „en ekki vera í frumframleiðslu og smásölu“. Þessi viðsnúningur var þó ekki sársaukalaus. „Þetta voru þrjú mjög erfið ár. Vorið 1988 var staðan í raun mjög slæm og félagið í greiðsluþroti.“
SS hafði rekið stórar smásölu- verslanir allt frá því að fyrsta verslunin opnaði í Hafnarstræti árið 1907, þegar „dreifileiðir vantaði í raun,“ eins og Steinþór segir. En þegar verslunarkeðjurnar tóku yfir markaðinn lenti félagið í þeirri stöðu að „vera bæði að selja öðrum framleiðsluvörur og keppa við eigin viðskiptavini“.
„Þetta skemmdi bæði fyrir verslununum og framleiðslunni,“ segir Steinþór. Á sama tíma var farið í mikla byggingu í Laugarnesi án þess að fjármagn væri til staðar eða að hún samræmdist breyttum rekstrarskilyrðum.
Ólafur Ragnar guðfaðir SS
Lausnin reyndist vera róttæk. SS seldi ríkinu bygginguna í Laugarnesi og flutti framleiðsluna frá Skúlagötu 20 til Hvolsvallar. „Þá komumst við loksins fyrir vind og gátum farið að byggja félagið upp aftur,“ segir Steinþór ákveðinn.
Hann rifjar upp flókna sögu sölunnar á Laugarnesinu. Upphaflega hafi hugmyndin verið að selja ríkinu húsið undir Þjóðminjasafn en sú leið féll um sjálfa sig. Þess í stað keypti ríkið húsið fyrir Listaháskóla Íslands. „Við seldum ríkinu þetta á 430 milljónir, sem okkur þótti allt of lágt verð, en við vorum ekki í góðri samningsstöðu,“ segir hann. Greiðslan fólst í fasteignaskiptum og reiðufé sem reyndist dýrmætt fyrir áframhald félagsins.
„Ef þetta hefði ekki verið gert, þá held ég einfaldlega að SS væri ekki til í þeirri mynd sem það er í dag,“ segir Steinþór. Á þessum tíma var Svavar Gestsson menntamálaráðherra og Ólafur Ragnar Grímsson fjármálaráðherra. Þannig að við lítum nú svolítið á Ólaf Ragnar sem guðföður okkar þannig lagað.“
Flutningurinn austur vendipunktur
Flutningurinn sjálfur var risavaxið verkefni. „Við vorum með vörur með stutt geymsluþol, ekki hægt að safna lager og framleiðslan stoppuð í nokkra daga,“ útskýrir hann. Ein dramatískasta minningin tengist pylsustríði á meðan vélarnar voru á leið austur. Keppinauturinn auglýsti stórt verðlækkunarátak en SS brást við með því að „snúa bílunum við, ræsa auglýsingastofu á frídegi og svara með enn lægra verði“.
Útkoman var sú að „við stóðum í enn sterkari stöðu á pylsumarkaðnum eftir þessa atlögu“.
Byggt upp frá grunni á Hvolsvelli
Mikilvægt var að halda í þekkinguna. „Við þurftum að fá lykilfagmenn með okkur austur. Á þeim tíma var þetta nánast eins og að biðja fólk að flytja til Síberíu,“ segir Steinþór og dregur upp mynd af aðstæðum á Hvolsvelli á þeim tíma. Með sveigjanlegu vinnufyrirkomulagi og sérstökum hvötum tókst þó að flytja þekkinguna.
„Þetta gerðist á ótrúlegum hraða,“ rifjar hann upp og segir að hugmyndin hafi komið upp á sunnudegi, verið samþykkt á mánudegi og kynnt starfsfólki á þriðjudegi. „En það tókst og það hefur gengið glimrandi vel síðan.“
Í dag er SS stærsti atvinnuveitandi á Suðurlandi. „Hjá SS í heild eru unnin um 330 ársverk og innan samstæðunnar alls um 470,“ segir Steinþór. Þar með talin eru dótturfélögin Reykjagarður og Hollt og gott.
Besta rekstrarár í sögu félagsins
Aðalfundur SS var haldinn í lok mars og þar var greint frá góðri afkomu. „Miðað við okkar bransa getum við verið mjög sátt,“ segir Steinþór. „Í fyrra féllu ýmsir hlutir með okkur og það varð besta rekstrarár í sögu félagsins – á 119 árum.“
Hann tekur þó fram að ekki sé hægt að reikna með slíkum árangri ár eftir ár. Engu að síður skipti miklu að góð afkoma skili sér til eigenda félagsins, bændanna sjálfra.
Í heildina 225 milljónir til bænda
SS er samvinnufélag framleiðenda. „Þú verður að vera framleiðandi sláturgripa til að vera félagsmaður,“ segir Steinþór og leggur áherslu á að félagið sé „í raun framlenging á atvinnustarfsemi bænda heima á bæjunum“.
Hann segir samvinnuformið vera „vörn gegn yfirtöku“ og tryggja að félagið starfi á forsendum bænda. „SS er í raun eins mikið beint frá býli og hægt er.“
Frá árinu 2012 hefur verið markviss stefna um að skila hluta afkomu beint til bænda. Eftir góða afkomu síðasta árs var það gert með þrennum hætti. Greiddar voru 100 milljónir króna til bænda sem viðbót við afurðaverð, um 3,4% uppbót. Greiddir voru 15% raunvextir á A-deild Stofnsjóðs, sem Steinþór líkir við lífeyrissjóð. Og í fyrsta sinn var greiddur arður úr A-deild, alls 13,7%.
„Í heildina erum við að færa bændum um 225 milljónir vegna síðasta árs,“ segir hann. „Þetta sýnir í verki að félagið er í eigu bænda og fyrir bændur.“
Um A-deild og B-deild Stofnsjóðs
Steinþór segir að munurinn á A-deild og B-deild sá að A-deild sé alfarið í eigu bænda og safnast þar 0,6% af allri innleggsupphæð. B-deild var stofnuð í kringum 1990 til að styrkja fjárhag félagsins. Hún er svipuð hlutabréfum án atkvæðisréttar, með rétt á föstum arði.
„Bændur einir hafa atkvæðisrétt,“ segir hann. „Að halda öðru fram er einfaldlega rangt.“
Sláturhús, hagræðing og lagabreytingar
Steinþór segir hagræðingu í slátrun hafa verið nauðsynlega. „Á svæðinu frá Búðardal til Hornafjarðar voru eitt sinn 13 sláturhús fyrir sauðfé. Í dag er eitt stórt hús eftir á Selfossi.“
Hann segir að slátrun skili almennt ekki hagnaði: „Þetta snýst um að lágmarka kostnað og uppfylla gæða- kröfur.“ Fækkun húsa sé besta leiðin til kostnaðarlækkunar. Varðandi breytingar á samkeppnislögum árið 2024 segir hann að þær hafi í raun formfest það sem þegar hafði átt sér stað. „Við töldum okkur ekki þurfa að nýta undanþáguna formlega.“
Innflutningur á kjöti nauðsyn eða mein?
SS flytur inn svínasíður fyrir beikon- framleiðslu vegna skorts. „Um 10% af öllu innfluttu svínakjöti landsins kemur frá okkur,“ segir Steinþór. Nautakjöt hafi SS nánast ekkert flutt inn og sú stefna kosti félagið „minni veltu og framlegð“.
Hann hafnar þeirri gagnrýni að afurðastöðvar eigi ekki að flytja inn kjöt. „Heildsalar flytja inn tilbúnar vörur. Afurðastöðvar flytja inn hráefni sem þær vinna úr og þar verður því til virðisauki í landinu.“
Að mati Steinþórs er vandinn sá að tollvernd hefur veikst verulega. „Gjöld sem voru ákveðin um 1990 hafa hvorki verið verðbætt né viðhaldið. Þau voru meira að segja lækkuð um 40%. Þetta setur þak á innlent verð.“
Aðlögunarhæfni lykilatriði
Steinþór segir lykilinn að langlífi fyrirtækja felast í aðlögunarhæfni. Hann vitnar í Charles Darwin: „Það eru ekki sterkustu eða gáfuðustu tegundirnar sem lifa af, heldur þær sem hafa mestu aðlögunarhæfnina.“
Helstu áskoranirnar séu breytingar í neyslu, möguleg innganga Íslands í ESB og áframhaldandi hagræðingar- krafa. „Við lítum ekki lengur eingöngu á okkur sem kjötvinnslu heldur matvælavinnslu,“ segir hann og nefnir aukna áherslu á fisk, veganvörur og fjölbreytta tilbúna rétti. Hann telur jafnframt aukna vitund um mikilvægi innlendrar framleiðslu jákvæða þróun, sem og sérstöðu Íslands þegar kemur að lágmarksnotkun sýklalyfja. „Þetta eru verðmæti sem við þurfum að tala fyrir.“
„Hvað ætti ég annars að gera?“
Að lokum er Steinþór spurður hvort hann sé farinn að hugsa um starfslok. Hann hlær. „Í svona starfi ertu annaðhvort í þessu 110% eða hættur.“ Hann segist hafa gaman af vinnunni, vinna með frábæru fólki og sjá skýran árangur. „Hvað ætti ég annars að gera? Sitja heima og horfa út um gluggann? Ég er ekki alveg kominn þangað.“
