Stærsta samvinnuhreyfingin
Þjóðin kýs um það í lok ágúst hvort taka eigi aftur upp viðræður um aðild að Evrópu- sambandinu. Í tenglum við það hefur sprottið upp umræða, sem á stundum hefur verið Dr. Indriði Benediktsson. býsna undarleg. En hvað er þetta Evrópusamband?
Fyrst skal segja hvað það er ekki. Það er ekki ríki eða ríkjasamband sem stjórnað er af fámennri klíku sem ræður öllu eins og raunin er því miður með lönd eins og Rússland og að vissu leyti Bandaríkin. Og það er ekki vettvangur sem reynir að steypa alla sína þegna í sama mót og útrýma sérkennum milli landa og landshluta. Einkunnarorð ESB eru „unity in diversity“ eða „samstaða í fjölbreytni“ sem meðal annars sést í hversu vel er stutt við tungumálavernd.
En hvað er Evrópusambandið þá? Evrópusambandið er stærsta samvinnuhreyfing í sögu mannkyns. Það sameinar aðildarlöndin til gagnkvæmrar samvinnu í ákverðnum málaflokkum. Hér má nefna frjálsa verslun innbyrðis og samræmda tolla gagnvart umheiminum. Eins stuðning við landbúnað og byggðaþróun og sameiginlega mynt, evruna. Evrópusambandið vinnur að stefnumótun í umfangsmiklum málaflokkum sem eru ekki einkamál einstakra ríkja, eins og t.d. sóttvarnir, umhverfismál og mengun lofts og sjávar. Slík stefnumótun er unnin með aðkomu allra aðildarlandanna ásamt sérfræðingum. Ákvarðanir eru teknar á fundum ráðherra aðildarríkjanna (ráðið) og eins af Evrópuþinginu, sem hefur þingmenn frá öllum aðildarlöndum. Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, með Ursulu von der Leyen í fararbroddi, tekur engar ákvarðanir án samþykkis ráðsins og þingsins, en sér, eins og nafnið bendir til, um framkvæmd ákvarðana.
Fjölmargir málaflokkar falla ekki undir þessa samvinnu og eru áfram á forræði hvers ríkis fyrir sig. Hér má nefna kennslumál, heilbrigðismál, skattheimtu, launamál, lífeyrismál, skipulagsmál og alþjóðlega samvinnu fyrir utan tolla og fríverslun. Eins er hverju landi í sjálfsvald sett hvernig fjármunum ríkisins er ráðstafað, þar með talið úthlutun auðlindakvóta.
Eitt sem samvinna ríkjanna hefur alið af sér er trygging gegn náttúruvá. Ef jarðskjálftar, flóð eða skógareldar herja í einu aðildarlandanna eru sjóðir virkjaðir til að bregðast við og bæta skaðann. Það kemur mér á óvart að þetta veki ekki meiri athygli á okkar landi þrátt fyrir tíð eldgos, jarðhræringar og jökulhlaup. Ef Ísland hefði verið aðili að Evrópusambandinu þegar eldgosin á Suðurnesjum hófust, hefði verið hægt að fjármagna hluta kostnaðar við varnir og önnur viðbrögð úr sameiginlegum sjóðum sambandsins í stað þess að leggja það á ríkissjóð og hækka fasteignagjöld allra landsmanna. Rýming Grindavíkur var ekkert smá mál, miðað við stærð þjóðarinnar er það sambærilegt við að Þýskaland þyrfti að rýma Frankfurt am Main á einni nóttu. Þó er ástæða til að óttast að eitthvað enn stærra gæti komið upp á Íslandi.
Sumir nefna kostnað við aðild sem áhyggjuefni en lauslega áætlað yrði sá kosnaður ekki hærri en aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu kostar nú þegar. Íslendingar og Norðmenn greiða nú eitthvað um 20 þúsund krónur árlega á mann til Evrópusambandsins fyrir aðild að EES. Á sama tíma greiða Finnar minna á mann fyrir fulla aðild að Evrópusambandinu. Það er vegna þeirra styrkja sem skila sér til baka úr sjóðum sem Ísland hefur ekki aðgang að nema með fullri aðild. Smærri ríki eins og Malta og Luxemburg koma enn betur út. Þau fá meira til baka en sem nemur framlagi þeirra til aðildar. Í raun er þetta reikningsdæmi en ekki beinar greiðslur, mestur hluti fjárins fer ekki í sameiginlegan sjóð heldur skuldbindur hvert land sig til að standa undir ákveðnum útgjöldum heima fyrir. Með aðild að EES án Evrópusambandsaðildar þarf Ísland hins vegar að borga alla upphæðina í sjóði Sambandsins. Gera má ráð fyrir að þessi hálfgildings aðild verði mun dýrari í framtíðinni.
Í aðildarviðræðum er mikilvægt að hafa skýr og skynsamleg samningsmarkmið. Jafnvel þeir sem segjast andvígir aðild þurfa að koma fram með sína sýn hvað brýnt sé að fá fram sem tilslakanir og hvaða áherslur eigi að setja, kjósi meirihluti þjóðarinnar að fara í þessa vegferð. Tillögur þessar þurfa að vera byggðar á rökum og útskýringum á hvers vegna staðan á Íslandi sé sérstök í ákveðnum málaflokkum. Það má t.d. nefna rök fyrir því að innflutningur lifandi dýra þurfi sérstaka meðhöndlun vegna sögulegrar einangrunar landsins hvað það varðar. Það mun enginn setja sig á móti slíkum rökstuddum tillögum. Finnar fengu því framgengt að landbúnaður norðan 62. breiddargráðu fengi aukinn stuðning umfram það sem tíðkaðist í öðrum löndum. Það væri hægðarleikur að fá samsvarandi undanþágu fyrir Ísland, sem liggur allt norðan 62. breiddargráðu.
Ég tel að samningsstaða Íslands sé mjög góð um þessar mundir, áhugi á norðurslóðum er mikill og smæð landsins þýðir að tilslakanir sem farið væri fram á væru auðsóttar. Ég vona að þeir sem koma að umræðunni beri hag lands og þjóðar fyrir brjósti, en ekki stundarhagsmuni fárra. Stórfjármagnseigendur munu fá minni vexti fyrir innistæður sínar en þorri landsmanna mun fagna lækkun vaxta, sem er óhjákvæmileg við aðild og upptöku evru.
Höfundur starfaði hjá Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sl. 30 ár skv. undanþágu frá reglu um þjóðerni embættismanna og er eini Íslendingurinn sem það á við um. Hann stýrði alþjóðlegum áætlunum um samvinnu á sviði líftækni, erfðafræði og persónuheilsu. Hann hefur nú hætt störfum.
