Tilurðarsaga Skaftfells komin út á bók

Útgáfu bókarinnar var fagnað í Skaftfelli á Seyðisfirði á 100 ára afmæli Garðars Eymundssonar sem ásamt eiginkonu sinni, Karólínu Þorsteinsdóttur, gaf húsið undir menningarstarfsemi.

Frá stofnun hefur styrkleiki stofnunarinnar verið frelsi, tenging við grasrótina og heimsóknir innlendra og erlendra listamanna, segir Tinna Guðmundsdóttir, ritstjóri bókarinnar og fyrrverandi forstöðumaður Skaftfells.

Þakklæti fyllti húsið

„Þetta er saga margra aðila, karla- og kvennasaga,“ segir Tinna Guðmundsdóttir, ritstjóri veglegrar bókar, Skaftfell Tilurðarsaga 1996–2008, sem er komin út. Í tilurðarsögunni fléttast saman raddir margra sem komu að stofnun Skaftfells, miðstöðvar myndlistar á Austurlandi, þar sem hver og ein segir söguna frá sínu sjónarhorni.

Starfsemi miðstöðvarinnar hefur frá stofnun hennar verið „tileinkuð miðlun, viðgangi og framþróun myndlistar á Austurlandi í formi sýningarhalds, reksturs gestavinnustofu og fræðslustarfs“, segir á vefsíðu Skaftfells.

„Að fá gallerí og reglulega viðburði í svona lítið pláss er sterkt menningaruppeldi,“ segir Tinna. „Bæjarbúar mættu á og mæta enn á opnanir í Skaftfelli og þegar það eru reglubundnar opnanir þá keyrir fólk á það og mætir. Sumarsýningar urðu til dæmis fastur liður,“ segir Tinna og bætir við að svona starfsemi opni nýjar víddir í huganum og verði hluti af bæjarstemningunni. 

Bókin kom út á 100 ára afmæli Garðars Eymundssonar (1926–2017) sem var listmálari og húsasmiður en Karólína (1928–2018) var verslunarstjóri og fréttaritari. Við sama tilefni opnaði sýning á málverkum Garðars og endurútgáfa á bókverkinu Fjallahringur Seyðisfjarðar leit dagsins ljós.

Blaðamaður var viðstaddur útgáfu bókarinnar og opnun sýningarinnar þar sem hlýhugur, þakklæti og skapandi straumar liðuðust um húsið. Margir úr fjölskyldu Garðars og Karólínu voru viðstaddir ásamt fjölmörgum velunnurum Skaftfells úr bænum og víðar að. 

Ánægja bæjarbúa með myndlistarsýningar kveikjan

Árið 1995 var 100 ára afmæli Seyðisfjarðarkaupstaðar fagnað með opnun fjölda myndlistarsýninga undir yfirskriftinni Á Seyði í sýningarstjórn myndlistarmannsins Ingu Jónsdóttur. Sýningarnar vöktu mikla ánægju bæjarbúa en áhugi á menningu og virðing fyrir mikilvægi listarinnar virðist vera samofinn bænum og íbúum hans.

Ein sýninganna sem var opnuð var á verkum Þorvaldar Þorsteinssonar (1960–2013) sem varpaði upp möguleikum á nýtingu húsanna í bænum og önnur verk Dieters Roth (1930–1998) Húsin á Seyðisfirði, vetur 1988–sumar 1995, sem samanstendur af rúmlega 800 litskyggnumyndum af sérhverju húsi á Seyðisfirði í tveimur lotum. Dieter sem var svissneskþýskur myndlistarmaður og sonur hans, Björn Roth (1961–2026), settu sýninguna upp og í kjölfarið urðu Björn og Garðar góðir félagar sem deildu áhuga á mikilvægi varðveislu húsaarfsins í bænum. Dieter bjó áður í Reykjavík ásamt fjölskyldu sinni en átti athvarf hjá Birni syni sínum á Seyðisfirði og í Loðmundarfirði.

Í fréttatilkynningu um útgáfu bókarinnar segir: „Með þessari útgáfu er dregin upp mynd af því hvernig grasrótarhreyfing, listrænn metnaður og samstillt samfélag geta haldið uppi lifandi menningarstofnun á landsbyggðinni. Arfleifð og saga Skaftfells er vitnisburður um umbreytandi möguleika lista þar sem þrautseigja og sköpunargleði spila lykilhlutverk.“

Fyrsta sýningin sem sett var upp í Skaftfelli var að frumkvæði fyrrnefndrar Ingu Jónsdóttur og Dieters en Inga stóð þá að skipulagningu annarrar útgáfu listahátíðarinnar Á Seyði. Gríðarlegt átak var að koma sýningarrýminu á miðhæð Skaftfells í nothæft horf, en það var áður smíðaverkstæði Garðars, og hópur fólks kom þar að. Garðar kostaði tunnu af hvítri málningu og Dieter keypti mótakrossvið á gólfið.

Sýningin var opnuð og ári síðar var fasteignin að Austurvegi 42 afhent nýstofnuðum Skaftfellshópi. Gengið var frá kaupsamningi ári síðar og söluverð fasteignarinnar var ein króna. Enn þann dag í dag er Skaftfellshópurinn bakhjarl Skaftfells.

Fyrstu árum Skaftfells fylgdu ákveðnir vaxtarverkir, segir Tinna, „þetta gerist allt mjög hratt og á sama tíma og ekki var mikið um ferðamenn í bænum“. Hún segir það taka tíma að byggja upp þekkingu til að halda slíkri stofnun úti og til að þróa góða leið til að taka á móti listamönnum. „Það sem skiptir mestu máli er að stofnunin hefur alltaf haft sjálfstæði, stöðuga tengingu við grasrótina og listrænt frelsi.“

Samfelld tenging þvert yfir landið

Starfsemin þróaðist hratt næstu árin, sýningarsalurinn var formlega vígður 1999 og veitingasala og gestavinnustofa opnuðu í kjölfarið. Árið 2001 voru Björn Roth og Kristján Steingrímur, þáverandi deildarforseti myndlistardeildar, upphafsmenn námskeiðsins Vinnustofa á Seyðisfirði þar sem áhersla var á að kynna fyrir nemendum vinnuaðferðir Dieters og vinna með þær sérstöku aðstæður sem fjörðurinn býður upp á, vinna ný verk og opna sýningu. Nemendur í BA námi í myndlist hafa flest ár síðan þá komið til vinnustofudvalar á Seyðisfirði í aðdraganda gerðar útskriftarverks síns úr skólanum.

„Ávinningur af samstarfi við Listaháskóla Íslands er alveg skýr, að fá alltaf ferskan anda inn í stofnunina með reglulegri komu nemenda sem vinna á staðnum skiptir miklu máli. Unga blóðið er stöðug tenging við það sem kraumar,“ segir Tinna og bendir á að margir ungir listamenn hafi haldið sínar fyrstu sýningar í Skaftfelli. 

Gestavinnustofur og talsamband við útlönd

„Gestavinnustofan er rannsóknarstofa þar sem engar hömlur eru, það má koma og gera hvað sem er. Þar ríkir frjálslyndi og umburðarlyndi gagnvart listrænu flippi,“ segir Tinna og hlær. „Það er þetta sem gerir starfsemina aðlaðandi fyrir innlenda og alþjóðlega listamenn og gesti.“

Björn Roth, sem nýlega féll frá, var frá upphafi lykilmaður þegar kom að því að velja listamenn til að sýna í Skaftfelli. Fyrir hans tilstuðlan og samtals hans við föður sinn Dieter, sem var bæði þekktur og vel tengdur á meginlandinu, komu margir vel þekktir listamenn til Seyðisfjarðar. „Hægt og rólega byggðust gestavinnustofurnar upp, utan um þessar heimsóknir erlendis frá. Þannig bárust fréttir að utan um hvað var að gerjast á meginlandinu,“ segir Tinna um tilkomu gestavinnustofanna sem enn eru einn af burðarásum starfseminnar.

„Tengingin út fyrir landsteinana hefur alltaf verið mikilvæg,“ segir Tinna. „Erlendir listamenn koma með ferska vinda og þeir koma gjarnan endurtekið, þannig var það og þannig er það enn. Það þýðir ekki að vera á eintali við sjálfan sig, þá endar maður í bergmálshellinum sem við þekkjum vel úr samtímanum.“

Tinna segir veturinn dimman og langan á Seyðisfirði. „Maður var ekkert að fara mikið úr firðinum,“ segir hún um gildi þess að fá svo marga listamenn til bæjarins sem hún segir bæði hafa þýðingu fyrir bæinn en einnig fyrir myndlistina á Íslandi. „Seyðisfjörður er líka endalaus uppspretta fyrir þá listamenn sem koma sem gestir.“

Í samtalinu koma upp fjölmörg dæmi um verk sem tengjast bænum. Sjávarblámi, sýning Bryndísar Snæbjörnsdóttur og Marks Wilson, sem er nýlokið í Listasafni Íslands og byggir á hvalveiðistöð sem var í bænum, er nærtækasta dæmið en hluti hennar var áður í Skaftfelli.

Bókin Skaftfell Tilurðarsaga 1996–2008 er ríkulega myndskreytt með ljósmyndum frá tímabilinu sem gefa glögga innsýn inn í starfsemi Skaftfells. Um vel heppnaða bókarhönnun og umbrot sáu Studio Studio, þau Arnar Freyr Guðmundsson og Birna Geirfinnsdóttir.