Velferðarvísir fyrir keppnishross sýnir jákvæða þróun

Á Landsmóti hestamanna eru keppnis- og kynbótahross heilbrigðisskoðuð eftir fyrirkomulaginu „Klár í keppni“.

Matvælastofnun hefur umsjón með skoðuninni sem ætlað er að uppfylla ákvæði 9. gr. reglugerðar um velferð hrossa þar sem stendur: Aðeins má nota heilbrigð hross í
góðri þjálfun til keppni eða sýninga. Um er að ræða einfalda heilbrigðisskoðun sem að jafnaði fer fram daginn fyrir hverja keppni og felur í sér skoðun á munni, fótum og hreyfingum hestsins auk almenns ástands.

1. Skoðun á almennu ástandi (holdafari, eitlum, öndun)
2. Skoðun á fremsta hluta munnsins. Tungan tekin til hliðar (án deyfingar)
3. Fætur þreifaðir og einföld heltiskoðun (hreyfingar á feti og brokki)

Skoðunin „Klár í keppni“ er í stöðugri þróun með það í huga að fanga álagseinkenni og leggja mat á velferð hrossa í mismunandi keppnisgreinum og frá einum tíma til annars. Hver skoðun endurspeglar það álag (þrýsting) sem á undan er gengið. Í gæðingakeppni gefur skoðun fyrir milliriðla mynd af álagi í forkeppninni.

Þau hross sem komast áfram eru skoðuð aftur fyrir úrslitin.

Hér verður fjallað sérstaklega um skoðun á munni hestanna en slík skoðun hefur nú verið framkvæmd með sama hætti undanfarin 5 Landsmót.

Skoðun á munni keppnishesta gefur upplýsingar um þrýsting frá mélum og öðrum beislabúnaði. Með því að taka tunguna varlega til hliðar má skoða fremsta hluta munnsins án þess að deyfa hestinn eða þvinga á nokkurn hátt. Þannig fæst yfirlit yfir tannlausa bilið sem er það svæði sem helst tekur við þrýstingi frá mélum og múlum. Þrýstingsáverkar í munni endurspegla taumtakið, bæði hversu miklum þrýstingi er beitt og hversu lengi. Algengast er að finna áverka í munnvikum og innanverðum kinnum. Þar getur slímhúðin klemmst milli méla (og múla) annars vegar og tanna hins vegar. Langvarandi þrýstingur veldur súrefnisþurrð og vefjaskemmdum í slímhúðinni. Einnig sjást þrýstingsáverkar á kjálkabeini neðri kjálka þar sem þunn slímhúðin hefur gefið eftir. Beinhimnan sem umlykur beinið er viðkvæmur vefur með mikið sársaukaskyn og því hafa þessir áverkar verið taldir alvarlegri en aðrir. Tungan er hins vegar sterkur vöðvi sem er vel til þess fallinn að bera mélin og er hún þakin þykkri slímhúð sem þolir álag vel.

Þrýstingsáverkar þar eru sjaldgæfir. Tungan nær alla jafna að vernda kjálkabeinið gegn þrýstingi frá mélum.

Skoðun keppnishrossa á landsmótum hefur undangenginn áratug náð til hesta í öllum keppnis- og sýningargreinum í fullorðinsflokkum og í ungmennaflokki. Þau gögn hafa lagt grunn að áhættumiðuðu eftirliti og tekur Matvælastofnun ákvörðun fyrir hvert landsmót hvar áherslan liggur hverju sinni. Á öllum landsmótum á þessu tímabili hafa hross sem komust í milliriðla í A- og B- flokkum gæðinga og í ungmennaflokki (B-flokkur) verið skoðuð með sambærilegum hætti. Þarna er um að ræða um 30 hross í hverri grein á hverju móti eða um 450 skoðanir. Sem fyrr segir endurspeglar þessi skoðun fyrst og fremst forkeppnina og gefur því ekki heildarmynd af álaginu. Þau hross sem að lokum standa í verðlaunasætum eiga eftir að mæta a.m.k. tvisvar til viðbótar á keppnisvöllinn. Þessi skoðun er hins vegar vel til þess fallin að bera saman tíðni þrýstingsáverka milli landsmóta og gefur dýrmætar upplýsingar um þróun á ástandi afrekshesta.

Líta má á þrýstingsáverka í munni sem óbeina þrýstingsmælingu sem gefur mynd af taumtaki og álagi í víðara samhengi. Tíðni áverkanna er því hentugur velferðarvísir fyrir keppnishesta.

Tíðni þrýstingsáverka í munni keppnishesta er nú helmingi lægri en árið 2012. Heildartíðnin hefur lækkað úr 60% í 30%. Algengast er að finna fremur væga þrýstingsáverka í munnvikum, kinnum og á kjálkabeini sem þó sýna að þrýstingur hafi farið yfir þolmörk slímhúðarinnar. Tíðni alvarlegri þrýstingsáverka á kjálkabeini hefur líka helmingast á undangengnum áratug, er nú 7,7% í stað 15% árið 2012.

Eins og sjá má á myndinni varð mesta breytingin árið 2014 en þá hafði bann við notkun stangaméla með tunguboga tekið gildi (reyndar til bráðabirgða til að byrja með, en var staðfest við útgáfu reglugerðar um velferð hrossa seinna sama ár).

Á landsmótinu 2016 leit út fyrir að um varanlega breytingu til batnaðar væri að ræða og senn tækist að útrýma áverkum á kjálkabeini. Því miður kom bakslag á LM 2018 og það eru vonbrigði að enn hafi ekki náðst nema hálf leiðin að því marki.

Þess ber þó að geta að alvarlegustu áverkarnir, sem fundust árið 2012, eru nær horfnir. Þar var um að ræða umfangsmiklar bólgur í slímhúð, beinhimnu og jafnvel sjálfu beininu á aftari hluta tannlausa bilsins. Í stað þeirra finnast nú litlir, en oft mjög aumir punktar framan og utan við fremsta jaxl í neðri gómi þar sem þrýstingur frá mélum hefur eyðilagt slímhúðina á afmörkuðu svæði þannig að beinið og beinhimnan liggja óvarin.

Þessar breytingar flokkast sem alvarlegir áverkar á kjálkabeini vegna sársaukans sem hestar sýna við þrýsting á þessa punkta þó þeir séu vart sýnilegir.

Til að ná frekari árangri þarf dýpri skilning á því álagi sem lagt er á keppnishross á öllum stigum þjálfunartímabilsins og hvaða áhættuþættir liggja að baki þegar álagið verður of mikið.

Áframhaldandi rannsóknir á heilsu og velferð keppnishesta eru því forsenda nauðsynlegra framfara.