Reglur Evrópusambandsins gilda ekki á Íslandi
– Yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta
Fyrirtækjum sem flytja inn og selja sítrusávexti ber ekki skylda til að merkja þá með þeim efnum sem hafa verið notuð við yfirborðsmeðhöndlun þeirra.
Reglugerðir Evrópusambandsins kveða á um slíkar merkingar og Norðmenn hafa tekið þær upp hjá sér. Reglurnar gilda ekki á Íslandi samkvæmt upplýsingum frá Matvælastofnun. Mörg efni eru notuð við yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta. Sum eru talin heilsuspillandi en ekki eru öll aukaefni skaðleg.
Neytendur enn berskjaldaðari
Ómögulegt er fyrir neytendur að vita hvort eða hvaða aukaefni hafa verið notuð við yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta sé innflutningurinn ekki í gegnum Evrópusambandið, þar sem strangari reglur gilda um merkingar. Neytendur njóta því góðs af innflutningi í gegnum Evrópusambandið en eru berskjaldaðri þegar kemur að innflutningi frá löndum utan þess.
Upplýsingar frá Matvælastofnun í tengslum við fyrri umfjöllun um merkingar á yfirborðs- meðhöndluðum sítrusávöxtum voru misvísandi og miðuðu að reglum Evrópusambandsins en ekki þeim sem gilda á Íslandi.
Nokkur efni og efnakokteilar eru sérstaklega algengir við yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta. Efnin bera ýmist nöfn eða E númer. Auk imazalil eru E903, E904, E914 og pyrimethanil mest áberandi í yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta. Um 90% sítrusávaxta sem ekki eru lífrænt ræktaðir eru yfirborðsmeðhöndlaðir eftir uppskeru.
Stendur ekki til að innleiða reglugerð um merkingar
Í fyrirspurn til Matvælastofnunar um hvort til standi að innleiða reglugerð EU um merkingar á efnum notuðum við yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta segir Kristín Elísabet, fagsviðsstjóri hjá MAST:
„Reglugerð (ESB) 2023/2429 er hluti af "Common Agricultural Policy" (CAP) sem er fyrir utan gildissviðs EES samningsins. Því stendur ekki til að innleiða hana. Ef sambærilegar kröfur ættu að gilda hér á landi þyrfti að setja þær sérstaklega í íslenska löggjöf, til dæmis með íslenskri reglugerð. Matvælastofnun tekur ekki ákvörðun um hvort slíkar reglur verði settar eða innleiddar. Slíkar ákvarðanir eru á forræði ráðuneytisins.“ Í nýjustu skýrslu Matvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA) um varnarefnaleifar í matvælum, sem byggir á gögnum ársins 2024, kemur fram að metin neysluáhætta hafi almennt verið lág fyrir flesta hópa og þau efni sem voru metin, segir Kristín Elísabet. „Það er því mikilvægt að setja umræðuna í rétt samhengi: merkingar þurfa að vera réttar og skýrar, en skortur á merkingum eða tilvist varnarefnaleifa þýðir ekki sjálfkrafa að matvæli séu hættuleg.“
Imazalil, sem algengt er í yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta, er ekki eitt fjölmargra efna sem var endurmetið í skýrslu EFSA, en þar olli takmörkun á gögnum því að ekki var hægt að endurmeta áhættu á notkun á tegundum af 86 skordýraeitri. Kristín Elísabet segir takmörkun á gögnum geta verið vísbendingu um að eftirlitssvið geti verið misjafnlega víðtækt milli landa.
Ábyrgð liggur hjá fyrirtækjum
„Samkvæmt matvælalöggjöf bera matvælafyrirtæki ábyrgð á því að matvæli sem þau framleiða, flytja inn eða selja séu örugg og að upplýsingar til neytenda, þar á meðal merkingar, séu réttar, skýrar og ekki villandi,“ segir Kristín Elísabet. Aðspurð um hvernig þau geta metið öryggi ávaxta og grænmetis sem ekki kemur í gegnum Evrópusambandið segir Kristín Elísabet það geta falist í „upplýsingaöflun frá birgjum, rekjanleikagögnum, vottorðum eða öðrum gögnum til staðfestingar á að varan uppfylli kröfur sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu og sé ætluð til innflutnings þangað frá upphafi“. Hún segir opinbert eftirlit fara meðal annars fram með sýnatökum vegna varnarefnaleifa þegar áhætta gefur tilefni til.
Kristín Elísabet segir enn fremur: „Fyrir neytendur er gagnlegt að fá skýrar upplýsingar um meðhöndlun eftir uppskeru, sérstaklega ef nota á börk sítrusávaxta í matargerð. Við hvetjum fyrirtæki til að ganga lengra í upplýsingagjöf en þeim er skylt samkvæmt löggjöf.“ Hún segir „merkingar eiga að gera neytendum kleift að taka upplýsta ákvörðun um notkun vörunnar“.
Ljóst er þó að neytendum er það ekki alltaf kleift þar sem ekki er skylda á Íslandi að merkja yfirborðsmeðhöndlaða sítrusávexti með þeim efnum sem notuð hafa verið.
Kristín Elísabet segir ekki hafa verið skoðað hvort setja ætti fram sérstaka hvatningu um umræddar merkingar til fyrirtækja sem flytja inn og selja sítrusávexti en meginhlutverk MAST og Heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga sé að fylgjast með því að fyrirtæki fari að lögbundnum kröfum sem eru í gildi á Íslandi.
