Umhverfisvæn og hagkvæm sorpvinnsla

Fyrri grein (sjá 1. tbl. 2026) fjallaði um sorpbrennslu, en hér tökum við skref í framtíðina og kynnum gösun (e. gasification) á sorpi. Við rifjum upp að sorpbrennsla …

er sóun á verðmætum hráefnum, hleypur ýmsum heilsuspillandi og krabbameinsvaldandi efnum í andrúmsloftið,

losar talsvert magn af CO2 í andrúmsloftið,

er afar dýr í byggingu og rekstri,

og hvorki græn né sjálfbær,

nýbyggingar bannaðar í nokkrum löndum ESB. ESB lýsir einnig yfir að nýjar brennslustöðvar fái ekki styrki. Með öllum þessum ókostum getur brennsla varla verið besta lausnin. Þar sem útflutningur á sorpi í gámum er dýr og mengandi, og urðun hefur verið bönnuð, munum við nú skoða betur lausnina sem eftir er: GÖSUN, gasification á ensku.

Kostir gösunar

Gösun hitar sorp og annan úrgang í yfir 1000 °C. Þetta er ekki bruni, enda vantar súrefnið til þess. Þetta er lokuð rás, þ.a.l. enginn útblástur, engin loftmengun. Með hitanum umbreytir gösunin blönduðu sorpi í gas sem kallast syngas og inniheldur vetni og kolefni sem koma beint úr sorpinu.

Gösunarstöðvar sem ganga fyrir sorpi eru til í hundraða tali um allan heim, en flestar þeirra brenna umrætt syngas til að framleiða raforku og hita, alveg eins og brennslustöð hefði gert. Munurinn er þó sá að skilvirkni er allt að 40% meiri í gösun, m.ö.o. þá framleiðir gösunarver allt að 40% meiri hita og raforku en brennslustöð úr sama magni af sorpi. Skýringin er auðvitað að brennslustöð er með reykháf þar sem orka glatast, en gösun er lokuð rás sem nýtur hráefnið mun betur.

Grænt eldsneyti framleitt úr sorpi

En hér er svo rúsínan í pylsuendanum: Salan á raforku og hita stendur engan veginn undir kostnaði við að reka gösunarstöð, þó ekki sé minnst á brennslustöð sem framleiðir mun minni raforku og hita. Málið er að syngasið úr gösun inniheldur öll frumefnin sem eru í eldsneyti. Syngas hefur verið notað í marga áratugi til að framleiða alls konar eldsneyti eins og t.d. dísil, bensin eða metanól. Fyrir nokkru bættist þotueldsneyti (SAF, sustainable aviation fuel) við sem enn einn valkosturinn. Allt þetta eldsneyti flokkast sem grænt, enda kemur kolefnið úr sorpinu, og svo kemur þetta eldsneyti í stað jarðefnaeldsneytis. Draumur umhverfissinna.

Framleiðsla eldsneytis úr heimilissorpi og öðrum úrgangi, IEA Bioenergy skýrsla 2018

SAF er ekki aðeins eldsneyti sem selst á háu verði, heldur er eftirspurn gífurleg þar sem ESB hefur sett reglur sem skylda flugfélög til að blanda SAF í venjulegt þotueldsneyti, og sem skylda flugvelli eins og KEF til að hafa SAF til sölu. Ísland hefur samþykkt að fylgja þessum reglum ESB. En hvaðan á þetta SAF að koma ef ekki úr sorpi landsmanna?

Miðað við sorpmagn landsins, þá gætum við framleitt allt að 80.000 tonn af SAF á ári, eða 20% af heildarsölu eldsneytis á KEF. Söluverðmætið gæti verið um 300 milljónir dollara árlega. Sorpvinnsla með gösun Umhverfisvæn og hagkvæm sorpvinnsla myndi framleiða verðmætar afurð eins og SAF og gæti því verið arðsamt einkafyrirtæki, en á sama tíma umhverfisvænasta lausn sem til er og kolefnisneikvæð að auki. Hvers vegna myndi þá nokkur maður vilja byggja hér brennslustöð, sem brennur öll þessu verkmæti, skilir eftir mengun, CO2 og endalausan kostnað? Sorpgjöld á einstaklinga og fyrirtæki yrðu miklu mun lægri með gösun, sem skapar þjóðhagslega hagkvæmni og tryggir samkeppnishæfni íslensks iðnaðar um land allt.

Margar vandaðar rannsóknir

Ítarleg og vönduð 180 bls. skýrsla frá Umhverfisstofnun Íslands frá 2012 staðfestir að gösun sé æskilegasta lausnin með lokaorðunum að „framtíð Íslendinga er að framleiða eldsneyti úr eins mörgum úrgangsstraumum og mögulegt er“.

Í júlí 2024 lauk Consent Energy ehf. í Hafnarfirði 120 blaðsíðna fýsileikagreiningu sem sýndi að gösun úrgangs og framleiðsla SAF sé raunhæfur kostur fyrir Ísland. Verkfræðistofan EFLA var verktaki ásamt öðrum innlendum og erlendum sérfræðingum. Gengið var út frá því að nota um 170.000 tonn af blönduðu, óendurvinnanlegu sorpi árlega. Verkefnið virðist framkvæmanlegt, raunhæft og skila viðunandi arðsemi á bilinu 13 til 18% IRR. Skýrslan notar raungögn úr tveimur tilboðum sem Consent hafði fengið frá reyndum og þekktum framleiðendum, sem að auki eru tilbúnir til að koma að fjármögnun versins þegar þar að kemur.

Endurvinnsla

Gösun keppir ekki við endurvinnslu. Auðvitað ætti að endurvinna sem mest og stefna að sjálfbærni. Hins vegar þarf að fjarlægja mörg efni, eins og málma, stein og gler, úr sorp-straumnum því þau mega ekki fara í gösun. Forvinnslukerfi eru fyrir framan gösunina til að taka þessi efni út, sem leiðir til aukinnar endurvinnslu og nýtingar efna. Auk þess er ekki hægt að endurvinna margar tegundir af plasti sem færu þannig í urðun. Slíkt plast getur verið frábært, orkumikið hráefni fyrir gösun.

Fleiri yfirburðir gösunar

Kolefnislosun Íslands gæti aukist með brennslu um 7% eða allt að 200.000 tonn CO2 árlega, en gæti lækkað með gösun um allt að 260.000 tonn CO2 á ári. Verðmæti þessa mismunar gæti verið um 9 milljarðar króna á ári í kolefnissköttum. Brennsla uppfyllir því ekki grunnskilyrði sem ríkisstjórn Íslands hefur sett um minnkun kolefnislosunar fyrir 2030. Minnkun á kolefnislosun með gösun gæti hins vegar orðið stór áfangi á leiðinni til markmiða ríkisins.

Gösunarstöðvar krefjast venjulega mikillar upphafsfjárfestingar en geta boðið upp á langtíma efnahagslegan ávinning með framleiðslu SAF eldsneytis sem Ísland verður að bjóða upp á skv. reglugerðum ESB. Einnig má benda á að byggja mætti gösunarver í nokkrum áföngum.

Gösun er afar hrein og umhverfisvæn tækni og þ.a.l. vinsæl hjá sveitarfélögum og íbúum í nágrenni stöðvar. Gösun leysir sorpvandamál og framleiðir SAF með hagkvæmni, og stuðlar þannig að áframhaldandi flugsamgöngum, lægri fluggjöldum og veitir Íslendingum orkuöryggi.

Eftir þriggja ára undirbúningsvinnu Consent eru næstu skref að fá stuðningsbréf frá yfirvöldum, sveitarfélögum og Sorpu svo nánara samstarf geti hafist. Yfirvöld munu þurfa að tryggja aðgang að sorpi og öðrum úrgangi svo fjárfestar og sjóðir geti undirbúið framkvæmdir.

Þjóðhagsleg hagkvæmni – lokaorð

Gösun er þjóðhagslega hagkvæm lausn til að (i) höndla sorpmál á Íslandi á umhverfisvænan hátt og (ii) framleiða SAF sem verður að vera til sölu á KEF og íslensk flugfélög verða að blanda í jarðefna þotueldsneyti sitt, ellegar greiða mjög háar sektir.

Gösunarstöð gæti verið umhverfisvænasta lausn sem völ er á en á sama tíma arðsamt einkafyrirtæki sem gæti fjármagnað nær alla sorphirðu og -vinnslu með sölu á eldsneyti eins og SAF. Þetta þýðir skattalækkun sem gætu numið tugum milljarða á ári, öllum sveitarfélögum og þ.a.l. landsmönnum til mikilla hagsbóta.

Sorpfyrirtæki sem myndi þróa gösunarver á Íslandi myndi því skila hagnaði, sköttum og gjöldum til samfélagsins, skapa ný störf, og bjóða öllum sem starfa í sorpiðnaði í dag velkomin til samstarfs. Þannig byggjum við á þeirri miklu þekkingu sem er þegar til staðar á landinu.