Vaxtartækifæri fyrir landsbyggðina með óstaðbundnum störfum
– Talsverður áhugi höfuðborgarbúa á búsetu í sveit
Ný byggðarannsókn sýnir að íbúum á landsbyggðinni gæti fjölgað um allt að 20% og fækkað um 12% á höfuðborgarsvæðinu ef fólk hefði betra svigrúm og tækifæri til að vinna sína vinnu óstaðbundið.
Þetta kemur fram í skýrslunni „Óstaðbundin störf: viðhorf, væntingar og búseta“ sem Rannsóknasetur í byggða- og sveitarstjórnarmálum við Háskólann á Bifröst vann fyrir Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi (SSV). Gréta Bergrún Jóhannesdóttir, sem er aðalhöfundur skýrslunnar ásamt Vífli Karlssyni, segir að rannsóknin byggi á umfangsmikilli netkönnun sem send var á tilviljunarkennt úrtak landsmanna í mars og apríl 2025. Þar hafi verið spurt um ýmis atriði er varðar atvinnuþátttöku og hvernig starf viðkomandi er háttað, ásamt óskabúsetu ef starfið væri hægt að vinna óstaðbundið.
Möguleg umtalsverð áhrif á búsetumynstur
„Þar kom fram þónokkur vilji hjá þátttakendum til að auka hlutfall óstaðbundinnar vinnu þar sem 24% þátttekenda segjast geta hugsað sér að vinna í 26-75% hlutfalli óstaðbundið, en aðeins 10% segja það vera raunina í dag. Ríkisstarfsmenn eru betur upplýstir um stefnu fyrirtækis síns eða stofnunar um svigrúm í starfi, en þar eru þó 29% sem segjast ekki vita hvort vinnuveitandi hafi markað stefnu en 42% hjá einkareknum fyrirtækjum sem segja það sama. Þarna er því mikið tækifæri fyrir fyrirtæki að marka stefnu sem starfsmenn eru upplýstir um,“ segir Gréta.
Hún segir enn fremur að samkvæmt könnuninni vinni 55% landsmanna að einhverju leyti óstaðbundið en aðeins nokkur prósent segjast vinna alfarið þannig. „Þarna eru því veruleg tækifæri til frekari aukningar. Niðurstöður benda til þess að aukið svigrúm til slíkra starfa gæti haft umtalsverð áhrif á búsetumynstur, þar sem fleiri myndu kjósa að búa í landsbyggðunum.
Í heildina eru rúm 80% íbúa á landsvísu ánægð með sína búsetu og myndu ekki vilja breyta henni. Þar má einnig sjá að þó nokkur fjöldi segist vilja flytja í dreifbýli eða sveit. Þá er aðeins munur á milli landshluta hvort fólk vilji búa á sama stað eða flytja sig um set, þar sem 87% á Norðurlandi eystra segjast myndu vilja búa á sama stað en 75% á Vestfjörðum. Þarna er fólk þó oft bara að hugsa sér til hreyfings innan landshlutans.“
Áhugi höfuðborgarbúa á búsetu í sveit
Tækifærið liggur því, að sögn Grétu, í þeim sem myndu vilja færa sig um set ef starfið væri ekki bundið stað og stund. „Þar ræður líka sá fjöldi sem er á höfuðborgarsvæðinu en um 19,5% höfuðborgarbúa segjast geta hugsað sér að búa annars staðar ef starfið væri óstaðbundið, þar af er meirihluti þeirra sem segjast myndu vilja flytja út í dreifbýli eða sveit. Sá fjöldi er því nokkur og gæti þýtt mikil tækifæri fyrir minni byggðarlög. Sú dreifing yrði þó líklegast mest til nágrannabyggða höfðuðborgarsvæðisins, eins og þróunin hefur verið undanfarin ár, en það á eftir að rýna nánar í gögnin til að kortleggja það betur.
Vesturland var skoðað sérstaklega og sérstakt átak í svörun í landshlutanum þar sem verkefnið var gert fyrir SSV. Þar sýna niðurstöður að gríðarleg fjölgun gæti orðið á Vesturlandi ef aukið svigrúm væri í atvinnulífinu fyrir óstaðbundin störf. Í raun gæti þar orðið 58% fjölgun íbúa ef ítrustu útreikningar myndu raungerast. Þar ber þó að setja þann varnagla á að búsetulanganir eru eitt en annað að framkvæma það í raun og veru. Þetta gæti þó þýtt verulega fjölgun íbúa engu að síður þó ekki væri nema hluti af þessum hópi sem fengi að ráða búsetu sinni og taka starfið með. Það kemur fram að 57% Vestlendinga vinna að einhverju leyti óstaðbundið nú þegar og veruleg tækifæri eru til frekari aukningar. Einnig keyra Vestlendingar í hærra hlutfalli lengri vegalendir til vinnu.“
Gríðarleg sóknarfæri fyrir atvinnulífið
Samantekið segir Gréta að niðurstöður sýni að gríðarlega mikil sóknarfæri séu til staðar fyrir atvinnulífið til að gera betur og gefa meira svigrúm. „Það getur aukið vellíðan starfsfólks, minnkað streitu og létt á umferðarþunga á höfuðborgarsvæðinu að fólk fái til dæmis tækifæri til að vinna í blönduðu vinnufyrirkomulagi, þar sem unnið er heima 1-2 daga í viku. Í raun sýna bæði norrænar og hérlendar rannsóknir að eftir Covid sé þar breyting, þó kannski ekki eins mikil og maður hefði haldið, eftir alla þessa heimavinnu.“
Einnig séu tækifæri til að auka fjölbreytni á atvinnumarkaði í dreifðum byggðum landsins. „Þarna þarf kannski líka að gefa því séns að vera ekki eingöngu að einblína á að auglýsa ný störf óstaðbundið, þó það sé vel, heldur gefa því séns að núverandi atvinnumarkaður fái aukinn hreyfanleika. Þarna þarf ákveðna stefnubreytingu og í raun hvatningu inn á atvinnumarkaðinn, og þá kannski líka þjálfun. Margir mikla það fyrir sér að hafa starfsfólk í fjarvinnu en tæknin er hröð og netsamband er orðið svo gott alls staðar að það er allavega ekki hindrun. Þá hefur uppbygging samvinnurýma og skrifstofuklasa síðastliðin ár úti um allt land einnig aukið tækifæri íbúa til að vinna fjarvinnu, þar sem mætt er á ákveðinn vinnustað með kaffistofu og vinnufélögum, þó það sé ekki endilega að vinna fyrir sama vinnuveitanda. Ég hef sjálf unnið í svoleiðis klasa í fjölmörg ár og get svo sannarlega mælt með því,“ segir Gréta Bergrún Jóhannsdóttir, annar höfunda skýrslunnar.
