Sértækar aðgerðir þarf til að forða hruni í landbúnaði

Fæðuöryggi var til umræðu á einu pallborðanna á ráðstefnunni Arctic Circle sem haldin var í Hörpu dagana 19.–21. október sl. Þar steig í pontu Jóhannes Sveinbjörnsson, dósent hjá Landbúnaðarháskóla Íslands.

Skýr greinarmunur var gerður á fæðuöryggi (e. food security) annars vegar og fæðusjálfstæði eða sjálfsaflahlutfalli í fæðuframleiðslu (e. food self-sufficiency) hins vegar. Fæðuöryggi þjóða getur verið uppfyllt með því að uppfylla fæðuframboð án tillits til staðsetningar framleiðslunnar. Fæðusjálfstæði þjóðar ræðst hins vegar af hæfni hennar til að fullnægja fæðuþörf með eigin framleiðslu.

Jóhannes birti sjálfsaflahlutfall fimm eylanda í norðri og vísaði þar í tölur úr skýrslu sem unnin var fyrir Norðurlandaráð og Norrænu ráðherranefndina árið 2022. Ísland mælist þar með 53% sjálfsaflahlutfall, Færeyjar mælast með 22%, Grænland 17%, Åland með 59% og Bornholm 6%.

Sjálfsaflahlutfall Íslands hefur minnkað

Jóhannes bendir á að sjálfsafla­hlutfallið á Íslandi hafi minnkað og vísaði þar í niðurstöður sem birtust í skýrslunni Fæðuöryggi á Íslandi, frá árinu 2021, þar sem kom meðal annars fram að hlutfall erlendra matvara hefur aukist á kostnað þess sem framleitt er hér á landi.

Á pallborðinu spurði Jóhannes hvað gæti valdið þessum samdrætti á Íslandi. Ekki væri um að ræða skort á auðlindum eða innviðum til aukinnar fæðuframleiðslu, heldur mætti rekja þær til samspils efnahagslegra þátta. Hann nefndi að hér skorti hvata til aukinnar framleiðslu landbúnaðarafurða, búskapur væri láglaunastarf og of lítið væri gert til að taka frá besta mögulega landsvæði til landbúnaðarframleiðslu.

Bændur taka á sig neikvæða þróun

„Þó að mörgum finnist matarkarfan dýr þá hefur hún til lengri tíma litið verið minnkandi hluti af heildarkostnaði heimilanna. Þegar landverð hækkar og kaupmáttarþróun hjá flestum starfsstéttum er jákvæð á meðan afkomuþróun í landbúnaði er neikvæð, verður landbúnaðurinn óhjákvæmilega undir í samkeppni um auðlindir og mannafla. Þetta er stór ógn og getur valdið algeru hruni eins og mörg dæmi finnast um í mannkynssögunni,“ segir Jóhannes, en hann var fenginn til að vinna tillögur að fæðuöryggisstefnu fyrir matvælaráðuneytið árið 2022. Síðan þá hefur Matvælastefna og Landbúnaðarstefna verið samþykkt á Alþingi.

„Mín skoðun er að þrátt fyrir góðar aðgerðir stjórnvalda varðandi kornræktina og fleira þurfi að mæta því sérstaklega hvað ástandið í heiminum síðustu misseri hefur þýtt fyrir landbúnaðinn. Það þarf sértækar aðgerðir núna til að forða hruni og jafnframt að byggja umgjörð landbúnaðarins til framtíðar þannig upp að hún geri ráð fyrir og mæti svona sveiflum.

Meðan flestar stéttir geta barist fyrir sínum kaupmætti mjög reglulega í kjarasamningum, eru samningar bænda við ríkið bundnir til mjög langs tíma, og taka almennt ekki mið af sveiflum í kostnaðarliðum. Þar að auki hefur það afurðaverð sem markaðurinn greiðir tilhneigingu til að hækka seinna heldur en kostnaðurinn gerir.

Bændur hafa enga tryggingu fyrir stöðugum kaupmætti, hvað þá kaupmáttaraukningu, heldur þurfa þeir að taka af launum sínum neikvæða þróun allra helstu kostnaðarliða þessi misserin, með skelfilegum afleiðingum fyrir nýliðun í landbúnaði og sjálfsaflahlutfall í fæðuframleiðslu, sem er mikilvægur hluti fæðuöryggis,“ segir Jóhannes.