Ræktunarmenning og akuryrkja

Það hafa margir eflaust lesið skýrslu starfshóps um eflingu kornræktar hér á landi af áhuga, enda fróðleg um margt.

En það vakti athygli margra hve hispurlaust er talað fyrir aukinni notkun plöntuvarnarefna (eiturefna) í umræddri skýrslu. Skýrsluhöfundar telja nær útilokað annað en að auka notkun á varnarefnum hér á landi þar sem mikið er undir í kornrækt. Ég leyfi mér að hvetja til endurskoðunar á þeim markmiðum sem fela í sér þaulrækt og efnanotkun til að viðhalda henni, í því annars mikilvæga verkefni að efla kornrækt á Íslandi, því vel er hægt að rækta korn án varnarefna.

Áhrif eiturefna s.s. skordýraeiturs í landbúnaði á lýðheilsu, jarðveg og grunnvatn eru þekkt. Notkun eiturefna í Evrópu lýtur reglum stjórnvalda sem setja viðmið um leyfilegt magn þeirra auk þess sem framleiðendur setja notkunarreglur til að standast þau viðmið. Nú er vitað að víða er þessum reglum og viðmiðum ekki fylgt í Evrópu, þetta er vandræðaástand sem ESB er að reyna að sporna gegn. Hvort þessi almenna hegðun af meginlandi Evrópu hafi tilhneigingu til að endurtaka sig hér skal ósagt látið. Evrópa hefur skilgreint „rétt almennings til að lifa í óeitruðu umhverfi“, hvorki meira né minna. Aukinn lífrænn landbúnaður er í stefnu sambandsins eitt veigamikið atriði til að ná því markmiði að draga úr efnanotkun um 50% fyrir árið 2030.

Á málþingi Fagráðs í lífrænum landbúnaði nýverið kom fram hversu mikið er í húfi fyrir mannkynið að varðveita heilbrigði jarðvegs fyrir komandi kynslóðir, s.s. til að sporna gegn áhrifum hlýnandi loftslags en heilbrigður jarðvegur getur bundið mikið kolefni. Meðal fyrirlesara var Austurríkismaðurinn Gerald Dunst, sem er sérfræðingur í jarðgerð og lífkolum. Austurríki er það land sem hvað mestum árangri hefur náð við útbreiðslu lífræns landbúnaðar í Evrópu og gegnir greinin mikilvægu hlutverki þar í landi umhverfislega en einnig til verðmætasköpunar. Fram kom að lífrænir bændur eru að skila meiri uppskeru þar í landi. Uppskerumagn hér á landi hefur auk þess verið sambærilegt eða meira í lífrænni kornrækt skv. mælingum og samantektum sem gerðar hafa verið. Þórarinn Lárusson, f.v. ráðunautur, annaðist sýnatökur og mælingar á þurrefni og þúsundkornavigt yfir 20 ára tímabil (1994-2014) á Austurlandi og dæmi um hans útreikninga er að sjá á mynd. Línuritið er dæmigert fyrir mælingarnar yfir þetta tímabil, óháð árferði, og sýnir niðurstöðu úr sýnum sem tekin voru í fyrrihluta september 2009 en sýnin úr lífrænni ræktun í Vallanesi er að sjá efst á myndinni.

Hér á landi eru afköst í lífrænni ræktun oft töluð niður m.a. vegna þess að þar þarf að stunda skiptiræktun (sáðskipti) en gætum sanngirni í þeim samanburði. Lífrænir bændur fylgja því fyrirkomulagi að færa tegundir á milli spildna eftir takti sem er misjafn eftir tegundum. Í kartöflum ættu að líða 3 ár á milli þess sem þær eru ræktaðar á sama stað. Korn er æskilegt að færa eftir 3 ár. Tegundir af krossblómaætt s.s. repju ætti að færa ár hvert. Þetta þýðir ekki að landið sé ekki í notkun það ár sem er skipt heldur ber að víxla tegundum í ræktun á viðkomandi spildu. Skiptiræktun þýðir því ekki að land sé alfarið tekið „úr framleiðslu“ það ár sem er skipt. Það fer eftir aðstæðum. Bændur í fjölbreyttri lífrænni ræktun hafa því að öllu jöfnu tækifæri til að halda landi nær alltaf „í framleiðslu“. Túnrækt er vissulega hluti af þessu.

Skiptiræktun, sem alltaf hefur talist til góðra búskaparhátta, er grundvallaratriði í lífrænni ræktun sem gerir að verkum að plöntusjúkdómar þrífast síður í jarðveginum og dregur úr þörf á að eitra. Heilbrigði plantna og geta þeirra til að verjast skaðvöldum getur einnig oltið á því að næring í jarðveginum sé fjölbreytt og góð enda fóðraður á lífrænum áburðarefnum. Í hefðbundnum landbúnaði hér á landi virðast sveppasýkingar algengar í kornrækt og þá er gripið til sveppavarnarefna til að kornið leggist ekki og fari forgörðum. Þessi vandamál eru nær óþekkt þeim sem stunda lífræna kornrækt hér á landi.

Losun kolefnis út í andrúmsloftið, hnignandi jarðvegsgæði, mengun grunnvatns, minni líffræðilegur fjölbreytileiki eru allt raunveruleg vandamál sem raunverulega þarf að vinna gegn. Með þaulrækt, tilbúnum áburði og eiturefnanotkun er ekki verið að leggjast á árarnar í þeirri baráttu.