Fráleitar hugmyndir um einkavæðingu RARIK og Landsnets
Upp á síðkastið hefur borið nokkuð á umræðu um einkavæðingu orkufyrirtækja. Sjálfstæðis- flokkurinn hefur sett slíkar hugmyndir á dagskrá með tillögum um að ríkið selji 40% hlut í Landsneti og 40% hlut í RARIK. Núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins talaði jafnframt fyrir því á síðasta kjörtímabili að ráðist yrði í sölu á stórum hlut í Landsvirkjun til einkaaðila. Vegna þessarar umræðu er fullt tilefni til að hnykkja á nokkrum atriðum.
Landsnet er ekki hefðbundið fyrirtæki á samkeppnismarkaði heldur grunninnviðafyrirtæki í náttúrulegri einokunarstöðu. Það er burðarás raforkukerfisins á Íslandi sem við höfum treyst fyrir uppbyggingu samfélagslegra innviða sem eru forsenda búsetu, atvinnuuppbyggingar og raforkuöryggis um allt land. Fram undan er tímabil gríðarlegra fjárfestinga í flutningskerfi raforku. Einkavæðing og stífari kröfur um skjótfenginn arð munu óhjákvæmilega leiða til stórfelldra gjaldahækkana á notendur um allt land.
Sömu sjónarmið gilda um RARIK, fyrirtæki sem á rætur í farsælum ákvörðunum fyrri kynslóða um að rafvæða sveitir landsins. Dreifikerfi RARIK nær til Vestur-, Norður-, Austur- og Suðurlands og 50 þéttbýliskjarna víðsvegar um landið. Fyrirtækið veitir grundvallarþjónustu í umhverfi sem markast af strjálbýli, erfiðum rekstrarskilyrðum og augljósum markaðsbrestum. RARIK hefur gjarnan haldið aftur af gjaldskrárhækkunum í dreifbýli á samfélagslegum forsendum og alla jafna ekki fullnýtt tekjuheimildir sínar. Það er erfitt að ímynda sér að þetta yrði áfram raunin með innreið Jóhann Páll Jóhannsson. einkafjárfesta og stífari kröfum um arðsemi.
Líklegasta niðurstaðan af einkavæðingu RARIK er aukinn orkukostnaður íbúa í þeim tugum sveitarfélaga sem njóta þjónustu fyrirtækisins. Ef markmið okkar er byggðajöfnuður, þjónustuskuldbinding á dreifbýlum svæðum og hófleg gjaldskrá er opinbert eignarhald skynsamlegasti kosturinn.
Sala á hlutum ríkisins í Landsvirkjun er líka afspyrnuvond hugmynd. Fyrirtækið er í markaðsráðandi stöðu og í raun með einokun á stýranlegu afli í raforkukerfinu. Það er grundvallarkrafa að arðurinn sem slík aðstaða skapar renni til almennings. Fyrirséð er að arðsemi Landsvirkjunar muni aukast töluvert á næstu árum eftir því sem stórar virkjanir verða fullafskrifaðar. Að selja eign á slíkum tímapunkti jafngildir því að gefa frá sér framtíðartekjur fyrir skammtímagróða. Slíkt væri ábyrgðarleysi gagnvart samfélaginu og komandi kynslóðum.
Raforka er ekki venjuleg vara. Hún er forsenda heimilishalds, atvinnulífs og uppbyggingar samfélagsins. Einkaaðilar gegna mikilvægu hlutverki í raforkukerfinu okkar og munu gera það áfram, en einkavæðing á fyrirtækjum í markaðsráðandi stöðu eða náttúrulegri einokunarstöðu er uppskrift að hagsmunaárekstrum, hærra verði og verri þjónustu. Það er gæfa Íslands að við höfum byggt upp orkukerfi í þágu samfélagsins alls. Leyfum engum að eyðileggja þessa sérstöðu okkar.
Höfundur er umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.
