Auðlindir í fortíð og framtíð
Eignarhald á auðlindum er eitt mikilvægasta hagsmunamál hverrar þjóðar. Það verður ekki lagt að jöfnu við eignarhald á hverjum öðrum atvinnurekstri. Auðlindir eru í eðli sínu annars konar: Staðbundin gæði náttúrunnar, ólík eftir svæðum og nátengd þeim samfélögum sem þær tilheyra.
Þjóðir sem eru ríkar af auðlindum og nýta þær af skynsemi standa á traustum grunni. Auðlindir geta skapað stöðugan tekjustraum til framtíðar og orðið undirstaða nýrra tækifæra fyrir komandi kynslóðir.
Velmegun Íslands hefur byggst upp á nýtingu sjávarauðlindarinnar, ræktarlands, náttúru og orku. Þessar náttúruauðlindir hafa staðið með þjóðinni í gegnum aldirnar og verið undirstaða lífskjara, byggðar og sjálfstæðis. Eignarhald og stýring þeirra skiptir máli og tekjur af nýtingu þeirra sömuleiðis. Um umgjörðina og skiptingu ábatans má deila, og ekki er allt sem best verður á kosið. En við getum aðeins deilt um og breytt því sem við eigum. Það sem er ekki í okkar eigu er ekki heldur undir okkar stjórn.
Ísland hefur háð margar baráttur fyrir auðlindum sínum. Þorskastríðin eru þar mest áberandi; saga sem mín kynslóð hefur að miklu leyti gleymt, en við megum aldrei hætta að læra af.
En horfa má enn lengra aftur í tímann. Á grunnsýningu Þjóðminjasafnsins er fjallað um hvernig konungur Dana tók við ríki Noregskonungs á 14. öld og varð þannig konungur Íslands. Þar kemur einnig fram að Englendingar og Þjóðverjar sóttu mjög til Íslands til fiskveiða næstu aldirnar og höfðu stundum meiri áhrif hér á landi en konungur. Sagan minnir okkur á að stýring auðlinda hefur alltaf skipt máli og ekki aðeins fyrir verðmætasköpun, heldur líka fyrir þjóðaröryggi, sjálfstæði og það hver hefur raunveruleg áhrif í landinu. Þess vegna skiptir umgjörð nýtingar auðlinda svo miklu máli.
Minna hefur farið fyrir baráttunni fyrir eignarhaldi á landi. Við upptöku EESsamningsins varð land að markaðsvöru með skýrari hætti og opnað var fyrir erlendar fjárfestingar. Síðan hefur verið reynt að stíga ákveðin skref til baka, enda ljóst að jörðum fylgja ein mestu verðmæti Íslands. Þar er ekki aðeins um að ræða ræktarland, sem er nátengt fæðuöryggi þjóðarinnar, heldur líka möguleika til skógræktar, margvísleg náttúrufyrirbrigði sem eru sjaldgæf í þéttsetnum heimi og, ekki síst, auðlindir vatns, jarðefna og jarðhita. Til framtíðar er ljóst að þessi verðmæti munu vaxa enn frekar, meðal annars í ljósi loftslagsbreytinga og þeirra óbærilegu þurrka sem þegar birtast víða um heim.
Áður fyrr voru það bændur sem gættu þesara verðmæta. Þeir hafa verið raunverulegir varðmenn landsins og efling þeirra er hluti af því að treysta stoðir samfélagsins á ný.
Þegar ég var orkumálastjóri sá ég hversu auðvelt getur verið að kaupa upp auðlindir okkar. Þar verðum við að byrgja brunninn áður en skaðinn er skeður. Uppkaup á slíkum verðmætum gerast oft hægt og hljótt. Heildarmyndin teiknast ekki endilega upp fyrr en yfir langan tíma. Og þó að margir erlendir eigendur séu góðir einstaklingar snýst þetta um eitthvað miklu stærra: eignarhald þjóðar á verðmætum til langs tíma. Hvað gerist eftir þeirra dag? Hvar enda auðlindirnar? Í erlendum fjárfestingasjóðum? Í flóknu eignarhaldi sem erfitt verður að vinda ofan af? Sú hefur orðið raunin víða erlendis. Við Íslendingar höfum tækifæri til að gera betur.
Þess vegna hef ég í tvígang lagt fram þingsályktun um takmarkanir á eignarhaldi erlendra aðila á jörðum og þeim auðlindum sem þeim fylgja, með langtímahagsmuni Íslendinga að leiðarljósi. Á síðasta þingi náðist svo þverpólitísk sátt um að samþykkja tillöguna og bind ég vonir við að þær lagabreytingar sem eiga að fylgja í kjölfarið verði fullnægjandi. Þær verða þó aldrei þær sömu og umgjörðin var fyrir EES-samninginn, en vonandi nægilega skýrar og sterkar til að verja hagsmuni þjóðarinnar.
Við skulum hafa í huga að í auðlindaríkum ríkjum á borð við Ástralíu og Grænland er ekki hægt að eignast auðlindir með sama hætti og hér á landi. Þar er fremur byggt á tímabundnum nýtingarleyfum og þannig hefur víða tekist að byggja upp öfluga og ábyrga nýtingu.
Sömu grundvallarhugsun þurfum við að hafa í auðlindamálum Íslands, óháð öllu alþjóðasamstarfi.
Auðlindir þjóðar og stýring er þjóðaröryggi og langtímahagsmunamál fyrir komandi kynslóðir. Það er kjarni málsins.
Höfundur er þingmaður Framsóknar.
