Allt að vinna

Þann 29. ágúst verður kosið um hvort hefja skuli að nýju samningaviðræður um aðild að Evrópusambandið. Við erum að kjósa um að fara í samningaviðræður, ekki um aðild að ESB. Náist samningar síðar verður haldin önnur þjóðaratkvæða- greiðsla þar sem þjóðin segir sína skoðun á þeim samning. Þar að auki þyrfti að breyta stjórnarskránni, sem tvö þing þurfa að samþykkja með kosningum á milli. Þjóðin ræður þannig framtíð sinni í þessu máli.

Ég skil vel að bændur vilji vita meira um framtíð sína. Það er okkur eðlislægt. Nýútkomin skýrsla Bændasamtakanna sem kynnt var í liðinni viku um áhrif aðildar á bændur gefur tilefni til að velta upp hvað hugsanleg aðild gæti þýtt fyrir þann hóp sem þessi grein fjallar um - unga bændur og nýliðun í landbúnaði.

Þróunin síðustu ár er einsleit. Árið 1985 voru bændur 7,9% af þjóðinni. Árið 2025 2%. Frá 1985 hefur meðalaldur bænda hækkað úr 45 árum í 66 ár. Hluti skrifast á kerfið. Hluti á samfélagsbreytingar þar sem yfir 70% þjóðarinnar býr á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef taugar til þess að áfram verði stundaður öflugur landbúnaður á Íslandi í þágu blómlegrar byggðar og fæðuöryggis. Að við leitum saman að kerfi sem virkar og skapar sátt til framtíðar um atvinnugreinina. Ég tel að aðildarviðræður við Evrópusambandið geti verið afl til breytinga í þessa veru – að við endurmetum stöðuna – óháð því hvort við verðum á endanum aðilar að sambandinu.

Landbúnaður á eyju norður í Atlantshafi

Þá verður ekki litið framhjá því að framleiðsluaðstæður víða í Evrópu eru um margt ólíkar þeim íslensku og íslenskur landbúnaður gæti átt erfitt með að keppa við landbúnað í ríkjum með hagstæðari náttúrufarslegar aðstæður.

Hvað styrkjakerfi varðar eru markmiðin að mestu þau sömu á Íslandi og innan ESB, þó stuðningurinn sé ólíkur. Markmiðin eru þau sömu að viðhalda byggð, tryggja viðunandi lífskjör bænda og fæðuöryggi. Innan ESB eru einnig stuðningsaðgerðir til að vega upp ójöfn samkeppnisskilyrði.

Sveigjanleiki hefur verið aukinn innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar fyrir aðildarríkin að útfæra stuðning hjá sér meira að aðstæðum á hverjum stað. Þá er nær gefið að hægt verði að tryggja viðbótarstuðning frá íslenska ríkinu og sér reglna fyrir norðlæg svæði, líkt og Finnland og Svíþjóð njóta norðan 62. breiddargráðu.

Önnur stoð sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar, dreifbýlis- þróunarstefnan, beinist sérstaklega að stuðningi við nýliða, fjárfestingar, stuðning við harðbýl svæði og uppbyggingu í dreifðum byggðum, sem gæti hentað ungum íslenskum bændum í okkar mjög svo dreifðu byggðum vel. Einnig er rík hefð fyrir því að styðja við bændur þegar afkomubrestur verður vegna náttúrulegra áfalla.

Vissulega mun kerfisbreyting og breyting á stuðningsformi fela í sér áskoranir í aðlögun, t.d. vegna tollverndar og opinberrar verðlagningar þar sem hún er enn til staðar. Það mun auka samkeppni. En aðgangur að rúmlega 450 milljóna manna markaði fyrir íslenskar landbúnaðarafurðir getur líka falið í sér tækifæri, til hagræðingar í framleiðslu og vinnslu.

Reynsla Finna

Skýrsla Bændasamtakanna dregur upp nokkuð svartsýna mynd af áhrifum ESB-aðildar á landbúnað. Í opinberri umræðu er slegið á þá strengi að reynsla Finna hafi verið neikvæð af ESB-aðild en það tel ég ekki einhlýtt. Juhan Åberg, hjá finnsku bændasamtökunum, sem Bændablaðið ræddi við nýverið, dregur upp nokkuð aðra mynd. Já, áhrifin voru mikil við aðild meðal annars þurfti að breyta kerfinu. Finnskir bændur eru gagnrýnir á kerfið en þeir vilja ekki hverfa aftur til fyrri tíma.

Fjölgum tækifærum fyrir framtíðina

Óháð niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar 29. ágúst stendur eftir sú staðreynd að nýliðun í landbúnaði er ekki sjálfbær og við ættum að leita allra leiða til að skoða hvaða tækifæri við höfum til þess að snúa þeirri þróun við.

Fæðuöryggi þjóðarinnar stendur og fellur með því að nýtt fólk fáist til að taka við búum. Að við viðhöldum framleiðslu á heilnæmum afurðum og hagkvæmri vinnslu til framtíðar. Því miður vantar áreiðanlegar tölur um hve margir bregða búskap ár hvert eða hyggjast gera það vegna aldurs. Það eina sem liggur fyrir er að nýliðun gengur hægt því bændum hefur haldið áfram að fækka. Án nýliðunar í landbúnaði er tómt mál að tala um fæðuöryggi þjóðarinnar, enda er ungt fólk sem hefur búskap líklegra til að tileinka sér nýjar framleiðsluaðferðir, tækni og nýsköpun í greininni, sem skiptir sífellt meira máli eftir því sem kröfur um sjálfbærni og hagkvæmni aukast.

Bleiki fíllinn

Nýliðunarstuðningurinn var tekinn upp árið 2017 og leysti af hólmi eldri framlög sem áður byggðust einkum á stuðningi við sauðfjárrækt. Með búvörusamningum 2016 var tekin upp sú stefna að veita framlög til nýliðunar óháð búgrein með það að markmiði að létta ungu fólki að hefja búskap og auðvelda kynslóðaskipti í greininni, sem er ekki síður mikilvægt en nýliðunin sjálf þar sem mörg bú lognast út af einfaldlega vegna þess að enginn tekur formlega við þeim í tæka tíð. Það eru ýmis skilyrði sem umsækjendur um styrki til nýliðunar þurfa að uppfylla til að geta átt von á stuðningi og margir sækja um og þá skiptir mestu menntun umsækjanda á sviði landbúnaðar, jafnréttissjónarmið og gæði verk- og rekstraráætlana.

En bleiki fíllinn í herberginu er sennilega sá að nýliðun verður ekki að veruleika nema rekstrarumhverfi bænda breytist. Ein helsta hindrunin fyrir nýliðun og ættliðaskiptum í landbúnaði er tvíþætt. Annars vegar hefur jarðaverð hækkað á sama tíma og afurðaverð, ekki síst í sauðfjárrækt, hefur lækkað að raunvirði. Fyrir rúmum áratug komu fram ábendingar og rannsóknir sem bentu á að þessi þróun myndi hafa afar neikvæð áhrif á greinina. Árin líða og ekkert breytist. Þannig þurfa þau sem hefja búskap enn annað hvort verulegt eigið fé eða hafa greiðan aðgang að lánsfé, og þar hefur Byggðastofnun komið sterkt inn með lánveitingum til nýliðunar og kynslóðaskipta á meðan viðskiptabankarnir þrír hafa lítið aukið sína þátttöku í fjármögnun greinarinnar.

En þá komum við að hinni hliðinni á krónunni. Heildarvaxtakostnaður íslenskra kúabúa er um 5 milljarðar króna á ári, miðað við vaxtakjör landbúnaðarlána Byggðastofnunar sem eru í kringum 10%. Meðal kúabúið á Íslandi skuldar um 75 milljónir króna og greiðir því um 7,5 milljónir á ári í vexti, eða um 625.000 krónur á mánuði. Til samanburðar er meðal vaxtakostnaður bænda innan ESB um 6%, eða um 40% lægri, sem þýðir að sambærilegt kúabú þar greiðir um 375.000 krónur á mánuði, munur upp á um 250.000 krónur á mánuði sem annars færi beint í fjárfestingu í mannvirkjum, tækjum og uppbyggingu.

Nýliðun í landbúnaði hvílir auk þess á því að umgjörðina þarf að bæta svo þau sem afla sér menntunar á sviði landbúnaðar og vilja stunda hann eigi raunhæfan kost á að koma sér upp búi að námi loknu. Þar skiptir líka máli að hægt sé að viðhalda jörðum þar sem framleiðslutæki er þegar til staðar, með kynslóðaskiptum eða annarri nýliðun, og að fyrirsjáanleiki í mönnun og afleysingu sé tryggður fyrir þau sem eru samhliða að byggja upp rekstur og fjölskyldu. Ríkið sjálft, sem er stærsti landeigandinn, mætti gera mun meira til að gera yfir 100 bújarðir sínar aðgengilegar til búrekstrar í stað þess að þær standi ónýttar eða dreifist á milli ríkisstofnana. Nýliðun verður ekki að veruleika á góðum vilja einum saman, hún þarf fjármagn á sanngjörnum kjörum, aðgengilegar jarðir og umgjörð sem gerir ungu fólki kleift að taka ákvörðun um búskap með fullri vissu um að hún borgi sig. Hvers vegna ekki að kanna til hlítar hvaða samningum er hægt að ná og hanna á sama tíma nýtt stuðningskerfi með hagsmuni bænda að leiðarljósi og þar með hagsmuni Íslands. Með tilliti til nýliðunar í landbúnaði höfum við engu að tapa og allt að vinna. Svo tökum við ákvörðun um aðild þegar við sjáum samninginn.

Höfundur er utanríkisráðherra.