Öflug íslensk matvælaframleiðsla er hluti af vörnum Íslands gegn sýklalyfjaónæmi

Ísland hefur náð einstökum árangri í að halda fjölónæmum bakteríum frá búfjárrækt. Sá árangur er ekki aðeins mikilvægur fyrir landbúnaðinn heldur einnig fyrir lýðheilsu þjóðarinnar og ætti að vera hluti af framtíðarstefnu um matvæla- framleiðslu. Í grein sem birtist í Morgun- blaðinu 14. júlí síðastliðinn fjallaði ég um vaxandi sýklalyfjaónæmi meðal manna á Íslandi. Þar rakti ég hvernig sýkingum af völdum Escherichia coli og skyldra baktería með ónæmi fyrir mörgum sýklalyfjum (fjölónæmum) hefði fjölgað hratt á síðustu árum og hvaða afleiðingar það getur haft fyrir heilbrigðiskerfið. Hér langar mig að beina sjónum að því hvernig íslenskur landbúnaður getur orðið mikilvægur hluti af lausninni, vegna þess að sambærilegt ónæmi er afar sjaldgæft í íslenskum búfénaði og matvælum.

Þegar rætt er um mikilvægi íslensks landbúnaðar er gjarnan vísað til fæðuöryggis, byggðamála, atvinnusköpunar og sjálfbærni. Allt eru þetta mikilvæg sjónarmið. Mun sjaldnar er rætt um að íslenskur landbúnaður gegni mikilvægu hlutverki í vörnum landsins gegn sýklalyfjaónæmi, sem Alþjóða- heilbrigðismálastofnunin (WHO) telur eina af mestu lýðheilsuógnum 21. aldarinnar. Sýklalyfjaónæmi í mönnum er nátengt sýklalyfjaónæmi í dýrum og umhverfi. Því er mikilvægt að aðgerðir gegn sýklalyfjaónæmi beiti nálgun svokallaðrar Einnar heilsu (One Health), sem leggur áherslu á að heilbrigði manna, dýra og umhverfis sé órjúfanlega tengt (sjá mynd 1). Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mælir með slíkri nálgun og er hún mikilvægur þáttur í aðgerðaáætlun Íslands gegn sýklalyfjaónæmi. Margar mikilvægar bakteríur eru hluti af eðlilegri örveruflóru bæði manna og dýra og geta borist milli þeirra. Þess vegna verður baráttan gegn sýklalyfjaónæmi að ná líka til dýra og umhverfis.

Ísland hefur sérstöðu

Ísland hefur byggt upp búfjárrækt sem einkennist af góðri dýraheilsu og afar lítilli notkun sýklalyfja. Hluti skýringarinnar er landfræðileg einangrun landsins og hagstæð sjúkdómastaða búfjár með margfalt færri landlæga smitsjúkdóma, en ekki síður markviss stefna bænda, dýralækna, Matvælastofnunar, framleiðenda og stjórnvalda um að nota sýklalyf af ábyrgð og aðeins þegar þeirra er raunverulega þörf. Þessi árangur er ekki sjálfgefinn og mikilvægt að varðveita þá sérstöðu sem byggst hefur upp.

Nýjustu niðurstöður frá Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) sýna hversu sterk staða Íslands er. Í evrópsku eftirliti með E. coli í kjúklingum reyndust Ísland og Finnland hafa hæsta hlutfall stofna sem voru næmir fyrir öllum prófuðum sýklalyfjum, eða 80% (mynd 2). Á sama tíma fundust engir fjölónæmir (ESBL/AmpC-myndandi) E. coli í íslenskum kjúklingum, en slíkir fjölónæmir stofnar voru mjög algengir víða annars staðar í Evrópu, meðal annars í Ungverjalandi (61,3%), Belgíu (56,7%), á Spáni (53,3%) og Ítalíu (40,1%) (mynd 3). Þessi lága útbreiðsla fjölónæmra baktería í íslenskri alifuglarækt sýnir góðan árangur íslensks landbúnaðar, sem um leið er mikilvægur þáttur í vernd lýðheilsu.

Bakteríur sem valda mestum áhyggjum

Í Morgunblaðsgreininni fjallaði ég um aukningu sýkinga af völdum fjölónæmra E. coli hjá mönnum á Íslandi. Þessar bakteríur eru orðnar ónæmar fyrir sumum mikilvægustu breiðvirku sýklalyfjum sem læknar hafa yfir að ráða og treysta á við alvarlegum sýkingum. E. coli er algengasta orsök þvagfærasýkinga, blóðsýkinga og mikilvæg orsök annarra sýkinga og þegar þær verða fjölónæmar verður meðferð bæði erfiðari og kostnaðarsamari.

Enn meiri áhyggjur vekja E. coli (og skyldar bakteríur, Enterobacterales) sem eru líka orðnar ónæmar fyrir öflugustu sýklalyfjum sem við eigum (karbapenem sýklalyfjum). Karbapenem lyfin eru breiðvirkustu sýklalyf sem til eru og gjarnan síðasta meðferðarúrræðið þegar önnur sýklalyf duga ekki. Slíkir stofnar eru að jafnaði ónæmir fyrir nær öllum tiltækum sýklalyfjum (nær-alónæmir) og geta í versta falli verið ónæmir fyrir öllum sýklalyfjum og teljast því meðal alvarlegustu ógnana sem nútímalæknisfræði stendur frammi fyrir.

Þegar sýklalyf hætta að virka verða afleiðingarnar víðtækar. Sjúklingar þurfa lengri meðferð, fleiri leggjast inn á sjúkrahús og kostnaður heilbrigðiskerfisins eykst. Sama á við í dýrahaldi, þar sem fleiri veik dýr, meiri afföll og aukinn kostnaður geta haft áhrif á afkomu bænda og matvælaframleiðslu. Því er baráttan gegn sýklalyfjaónæmi ekki aðeins verkefni heilbrigðiskerfisins heldur einnig mikilvægt samfélags- og efnahagsmál.

Varasöm þróun í Evrópu

Í mörg ár var talið að karbapenem ónæmar bakteríur væru fyrst og fremst vandamál í Asíu og Afríku. Þess vegna hafa heilbrigðisstarfsmenn lengi verið varaðir við aukinni hættu á að fólk beri slíkar fjölónæmar bakteríur með sér heim frá þessum svæðum, einkum ef viðkomandi hefur þurft að leggjast inn á sjúkrahús. Nýjustu gögn sýna að Evrópa er ekki lengur undanskilin.

Matvælaöryggisstofnun Evrópu hefur á undanförnum árum greint vaxandi útbreiðslu nær-alónæmra E. coli og skyldra baktería í evrópsku matvælaumhverfi. Nær-alónæmir stofnar hafa nú greinst í fæðukeðjunni í fjórtán Evrópulöndum og fundist í alifuglum, svínum, nautgripum, kjöti, matvælum úr jurtaríkinu og innfluttum risarækjum. Þetta er varasöm þróun sem undirstrikar að Evrópa er ekki lengur undanskilin þeirri þróun sem áður einkenndi einkum Asíu og Afríku.. Þótt staðan í Evrópu sé enn betri en víða annars staðar í heiminum er þróunin skýr og undirstrikar mikilvægi Einnar heilsu nálgunar og öflugs eftirlits.

Alþjóðleg matvælaviðskipti

Alþjóðleg matvælaviðskipti eru ein af meginstoðum nútíma samfélags. Þau tryggja fjölbreytt framboð matvæla allt árið um kring, en sýna jafnframt að bakteríur virða ekki landamæri. Ísland hefur sjálft orðið hluti af fjölþjóðlegum matarsýkingafaröldrum. Árið 2000 varð hér umfangsmikil hópsýking af völdum fjölónæmrar Salmonella. Síðar kom í ljós að sami bakteríustofn hafði valdið sýkingum í Bretlandi, Hollandi og Þýskalandi og talið var líklegt að uppruninn væri mengað salat. Árið 2007 varð Ísland hluti af faraldri eiturmyndandi E. coli sem rakinn var til innflutts, forpakkaðs salats. Nú síðast, árið 2024, var fjölþjóðlegur faraldur af völdum Salmonella Umbilo rakinn til klettasalats og ungspínats og barst mögulega einnig til Íslands.

Þessi dæmi minna okkur á að ferskt laufgrænmeti sem ræktað er á opnu landi getur mengast af bakteríum úr saur búfjár eða villtra dýra. E. coli og Salmonella eru eðlilegur hluti þarmaflóru manna og dýra og geta því borist í ræktun með saurmengun, annaðhvort beint frá búfé eða villtum dýrum eða óbeint með menguðu áveituvatni eða jarðvegi. Í þessu felst einn af kostum íslenskrar gróðurhúsaræktar. Þar fer ræktunin fram við lokaðar og vel stýrðar aðstæður sem draga verulega úr hættu á slíkri mengun. Þrátt fyrir þessa kosti hefur innflutningur salats til Íslands aukist hratt, úr aðeins tveimur tonnum árið 2017 í rúm 60 tonn árið 2025.

Ólíkt salmonellu valda fjölónæmir E. coli yfirleitt ekki matareitrun. Flestar E. coli bakteríur eru eðlilegur hluti af þarmaflóru manna og dýra og einstaklingar geta borið fjölónæma E. coli stofna mánuðum saman án þess að vita af því. Þess vegna geta þessar bakteríur borist milli landa með matvælum og ferðamönnum án þess að vekja sérstaka athygli. Flestir sem bera slíkar bakteríur eru fullkomlega einkennalausir. Vandinn kemur fyrst ef bakterían veldur síðar sýkingu eða berst til viðkvæmra einstaklinga.

Nýlegar rannsóknir benda til þess að 8-25% fjölónæmra E. coli hjá mönnum eigi uppruna sinn frá kjöti, einkum alifuglakjöti. Hlutfallið er mismunandi milli landa og fer eftir aðstæðum. Þar sem slíkir stofnar eru mjög sjaldgæfir í íslenskum kjúklingum má ætla að sá hluti sem tengist alifuglakjöti hér á landi eigi fyrst og fremst uppruna sinn í innfluttu kjöti. Það að innflutningur kjúklingakjöts hefur meira en tvöfaldast á síðasta áratug er óæskileg þróun með tilliti til sýklalyfjaónæmis. Fjölónæmir E. coli stofnar hafa fundust í lömbum og svínum á Íslandi, en langflestir voru sem betur fer af arfgerð sem hefur minni tilhneigingu til að dreifast milli baktería.

Markmiðið með þessum dæmum er ekki að vekja tortryggni gagnvart innfluttum matvælum. Langflest innflutt matvæli eru örugg. En reynslan sýnir að með alþjóðlegum matvælaviðskiptum geta fjölónæmar bakteríur borist milli landa og orðið hluti af þeirri áskorun sem heilbrigðiskerfið stendur frammi fyrir. Það er því mikilvægt að allir séu vel upplýstir um þessa áhættu.

Gróðurhúsaræktun getur eflt lýðheilsu

Á síðustu árum hefur íslensk gróðurhúsarækt tekið miklum framförum og framleiðir nú ferskt salat, kryddjurtir og annað laufgrænmeti við afar góð hreinlætisskilyrði. Þegar land getur aukið framleiðslu sína af fersku laufgrænmeti við slíkar aðstæður, þá felst í því ekki aðeins efnahagslegur og umhverfislegur ávinningur heldur einnig lýðheilsulegur ávinningur. Minni þörf fyrir innflutning á vörum sem ítrekað hafa tengst alþjóðlegum matarsýkingafaröldrum og útbreiðslu fjölónæmra baktería styrkir bæði fæðuöryggi og varnir gegn sýklalyfjaónæmi. Þetta er mikilvægur þáttur sem ætti að hafa aukið vægi í stefnumótun um framtíð íslenskrar matvælaframleiðslu.

Ónæmar bakteríur í dýrum geta borist til manna og öfugt

Árangur Íslands í baráttunni gegn sýklalyfjaónæmi verður ekki aðeins mældur innan heilbrigðiskerfisins. Hann ræðst einnig af því hvernig við verndum dýraheilsu, nýtum sýklalyf af ábyrgð, tryggjum öryggi matvæla og varðveitum þá sérstöðu sem íslenskur landbúnaður hefur byggt upp. Með því að viðhalda ábyrgri sýklalyfjanotkun, styrkja góða dýraheilsu og efla innlenda framleiðslu á öruggum matvælum getum við ekki aðeins eflt fæðuöryggi heldur einnig dregið úr útbreiðslu fjölónæmra baktería (mynd 1).

Árangur í baráttunni gegn sýklalyfjaónæmi sparar ekki aðeins mannslíf heldur einnig verulegan kostnað fyrir heilbrigðiskerfið, landbúnaðinn og samfélagið allt. Lítið sýklalyfjaónæmi er ekki síður þjóðarauðlind en hreint vatn, heilbrigðir bústofnar og óspillt náttúra. Það er auðlind sem við eigum að vernda af festu.

Öflug íslensk matvælaframleiðsla er því ekki aðeins landbúnaðar- eða byggðamál. Hún er einnig mikilvæg fjárfesting í lýðheilsu og ein af mikilvægum langtímavörnum Íslands gegn sýklalyfjaónæmi.

Höfundur er læknir og prófessor emeritus í sýklafræði. 

Heimildir:

EFSA and ECDC (European Food Safety Authority and European Centre for Disease Prevention and Control), (2025). The European Union summary report on antimicrobial resistance in zoonotic and indicator bacteria from humans, animals and food in 2022–2023. EFSA Journal, 23(3), e9237.

Embætti landlæknis, sóttvarnalæknir. Sýklalyfjanotkun og sýklalyfjanæmi baktería hjá mönnum og dýrum á Íslandi 2024. https://island.is/syklalyfjaanaemi-og-syklalyfjanotkun/skyrslur

EFSA BIOHAZ Panel (EFSA Panel on Biological Hazards), Allende, A., Álvarez-Ordóñez, A., Bortolaia, V., et al. (2025). Occurrence and spread of carbapenemase-producing Enterobacterales (CPE) in the food chain in the EU/EFTA. Part 1: 2025 update. EFSA Journal, 23(4), e9336.

Crook PD, Aguilera JF, Threlfall EJ, O'Brien SJ, Sigmundsdóttir G, Wilson D, Fisher IS, Ammon A, Briem H, Cowden JM, Locking ME, Tschäpe H, van Pelt W, Ward LR, Widdowson MA. A European outbreak of Salmonella enterica serotype Typhimurium definitive phage type 204b in 2000. Clin Microbiol Infect. 2003 Aug;9(8):839-45. Friesema I, Sigmundsdottir G, van der Zwaluw K, Heuvelink A, Schimmer B, de Jager C, Rump B, Briem H, Hardardottir H, Atladottir A, Gudmundsdottir E, van Pelt W. An international outbreak of Shiga toxin-producing Escherichia coli O157 infection due to lettuce, September-October 2007. Euro Surveill. 2008 Dec 11;13(50):19065.

Rosner BM, Simon S, Nielsen S, et al.. Multinational investigation of a Salmonella Umbilo outbreak reveals rocket salad and baby spinach as the likely infection vehicles, Europe, 2024. Euro Surveill. 2024 Nov;29(46):2400728.

Wang Y, Park DE, Aziz M, Salinas L, Sung E, Hallstrøm S, Liu CM, Stegger M, Wu Z, Trueba G, Eisenberg JNS, Graham JP, Price LB. Investigating the zoonotic origins of ESBL-producing E. coli in community-acquired urinary tract infections in Ecuador. Microbiol Spectr. 2026 Apr 8;14(5):e0332525.

Liu CM, Aziz M, Park DE, Wu Z, Stegger M, Li M, Wang Y, Schmidlin K, Johnson TJ, Koch BJ, Hungate BA, Nordstrom L, Gauld L, Weaver B, Rolland D, Statham S, Hall B, Sariya S, Davis GS, Keim PS, Johnson JR, Price LB. Using source-associated mobile genetic elements to identify zoonotic extraintestinal E.coli infections. One Health. 2023 Feb 28;16:100518.