Vaxandi líkur taldar á hruni hafstraums í Atlantshafi
Ný rannsókn bendir til þess að mun meiri líkur séu á því en áður var talið að hinn mikilvægi Atlantshafshafstraumur, svokallað Amoc kerfi, hrynji síðar á þessari öld. Vísindamenn segja niðurstöðurnar mjög uggvænlegar, enda gæti slíkt hrun haft alvarleg og víðtæk áhrif á Evrópu, Afríku og Ameríku. Guardian greinir frá.
Amoc kerfið, eða Atlantic Meridional Overturning Circulation, er eitt af hornsteinum hnattræns loftslagskerfis og flytur hlýtt yfirborðssjávarvatn frá hitabeltinu norður í átt að Evrópu og heimskautasvæðum. Þar kólnar vatnið, sekkur og myndar veltihringrás suður á bóginn. Fram hefur komið að Amoc er nú veikari en hann hefur verið í að minnsta kosti 1.600 ár, meðal annars vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum. Árið 2021 komu svo fram fyrstu skýru vísbendingarnar um að kerfið gæti verið nálægt svokölluðum vendipunkti.
Vísindamenn nota tugi mismunandi loftslagslíkana til að spá fyrir um þróun loftslagsins. Þegar kemur að Amoc kerfinu hefur niðurstöðum þeirra hins vegar borið lítið saman. Sum líkön hafa gefið til kynna engan frekari samdrátt fram til ársins 2100 en önnur hafa sýnt allt að 65 prósenta veikingu, jafnvel þótt losun gróðurhúsalofttegunda dragist smátt og smátt saman niður í nettó núll.
Í nýju rannsókninni voru loftslagslíkönin borin saman við raunverulegar hafmælingar til að meta hvaða líkön væru raunhæfust. Með þessari aðferð minnkaði óvissan verulega. Niðurstaðan bendir til þess að Amoc muni veikjast um 42 til 58 prósent fyrir lok aldarinnar, sem vísindamenn telja næstum örugglega leiða til hruns kerfisins.
„Við komumst að því að Amoc mun veikjast meira en meðaltal loftslagslíkananna hefur hingað til gert ráð fyrir,“ segir Valentin Portmann, vísindamaður við rannsóknarsetur Inria í Bordeaux í Frakklandi, sem stýrði rannsókninni. „Það þýðir að Amoc er nær vendipunkti en áður var talið.“
Stefan Rahmstorf, prófessor við Potsdam stofnunina um loftslagsáhrif í Þýskalandi, tekur í sama streng og segir niðurstöðurnar bæði mikilvægar og mikið áhyggjuefni. „Þær sýna að svokölluð svartsýn líkön, sem gera ráð fyrir mikilli veikingu Amoc fyrir árið 2100, eru því miður þau raunhæfu, þar sem þau samræmast betur mæligögnum,“ segir hann.
Rahmstorf bætir við að hann óttist í auknum mæli að mannskepnan fari yfir vendipunkt þar sem hrun Amoc verði óhjákvæmilegt, jafnvel áður en líður á miðja þessa öld. „Ég hef rannsakað Amoc í 35 ár og ítrekað sagt að hrun kerfisins verði að forðast hvað sem það kostar. Þegar taldar voru um fimm prósent líkur á slíku töldum við áhættuna allt of mikla. Nú lítur út fyrir að líkurnar séu meiri en 50 prósent.“
Hrun Amoc hefði víðtækar afleiðingar. Samkvæmt vísinda mönnunum myndi hitabeltis úrkomubeltið færast til, sem hefði áhrif á matvælaframleiðslu milljóna manna. Vestanverð Evrópa gæti átt von á afar köldum vetrum og þurrum sumrum, og sjávarstaða umhverfis Atlantshafið gæti hækkað um 50 til 100 sentímetra ofan á þá hækkun sem nú þegar er til staðar.
Það hægist á Amoc meðal annars vegna þess að lofthiti á norðurslóðum hækkar hratt. Hafið kólnar því hægar, og hlýrra vatn er eðlisþyngdarminna og sekkur treglega. Aukin úrkoma þynnir jafnframt seltu yfirborðssjávar, sem dregur enn úr því að heitara vatn sökkvi og styrkir þannig neikvæða endurgjöf í kerfinu.
Rannsóknin, sem birt er í vísindaritinu Science Advances, notaði fjórar mismunandi aðferðir til að tengja mæligögn við líkön. Þar reyndist aðferð sem nefnist „ridge regression“ skila bestu niðurstöðunum, þótt hún hafi lítið verið notuð í loftslagsvísindum hingað til. Með því að greina hvaða líkön endurspegluðu best seltubreytingar í suðurhluta Atlantshafsins tókst að draga úr óvissunni, sem Rahmstorf segir gera niðurstöðurnar mjög trúverðugar.
Rahmstorf bendir einnig á að veiking Amoc gæti verið vanmetin í þessari greiningu, þar sem líkönin taki ekki tillit til bráðnunar vatns frá Grænlandsjökli sem einnig þynnir yfirborðssjóinn. „Það er enn einn þátturinn sem bendir til þess að raunveruleikinn gæti orðið enn verri,“ segir hann.
