Efsti hluti Keldnaáveitunnar fornu. Fremst er Tunguheiðin sem veitt var á. Keldnalækurinn vinstra megin rennur í Eystri-Rangá. Honum var veitt upp á heiðina og haldið þar með stíflugörðum sem girtu mestalla heiðarbrúnina og skiptu heiðinni í ótal ræktaðar skákir. Stóra flötin hægra megin við miðja mynd hefur verið kornakur, í réttri birtu sjást þar för eftir akuryrkjuverkfæri. Vatnsdalsfjall og Eyjafjallajökull í baksýn.

Viðtal 16. febrúar 2026

Blómlegt landbúnaðarsamfélag á þjóðveldistíma

Höfundur: Sigurður Már Harðarson

Árni Einarsson, líffræðingur og fornvistfræðingur, hefur á undanförnum rúmum tveimur áratugum rannsakað fornminjar bæði á Norðausturlandi og í Rangárvallasýslu. Fornaldarbæir hafa verið fundnir í þeim rannsóknum.

Hann hefur komist að merkum niðurstöðum um landbúnað á söguöld, meðal annars kortlagt fjölda bæjarstæða – og áveitu á Keldum sem hann kallar „verkfræðilegt undraverk“.

Sem líffræðingur starfaði hann að rannsóknum við Mývatn um árabil, sem forstöðumaður náttúrurannsóknastöðvarinnar þar, en hefur jafnhliða starfað að fornminjarannsóknum. Hann er númeð grein tilbúna til birtingar í vísindatímariti um niðurstöðurnar.

Saga umhverfisins lesin

„Ég hef alltaf haft áhuga á fornminjum, og fornvistfræði er næsti bær við,“ svarar Árni þegar hann er spurður um hvaðan áhugi hans sé kominn. „Í henni eru setlög könnuð til að lesa sögu umhverfis, þar á meðal mannvistar, langt aftur í aldir eða árþúsund. En það var hópur fornleifafræðinga og fornvistfræðinga sem var að vinna í Mývatnssveit þar sem ég starfaði sem kom mér á bragðið. Ég fór að gefa minjum meiri gaum en áður og tók eftir þessum eldfornu og mögnuðu torfgörðum sem liggja um þingeyskar heiðar þverar og endilangar og enginn hafði rannsakað til hlítar.“

Hann segir að garðarnir á Norðausturlandi séu stórmerkilegir og mikil mannvirki. Þetta hafi verið þess tíma girðingar til að halda búfé í skefjum. Þeir liggi þarna um allt, frá utanverðum Eyjafirði og austur að Kópaskeri og séu frá um 960 til um 1200. Hann segir að skylda hafi verið lögð á jarðeigendur að reisa slíka garða ef nágrannar kröfðust þess.

Vinna við þessa garða hafi verið gríðarleg mikil, en þeir hafi margir verið mannhæðarháir þegar niðurgröfturinn beggja megin er tekinn með og hlaðnir úr torfi og notuð til þess frumstæð verkfæri.

Árni metur að hann hafi kortlagt yfir 700 kílómetra af görðum á Norðausturlandi, en að heildarumfang þeirra hafi líklega verið þúsundir kílómetra. Hann telur þessi mannvirki vera með þeim umfangsmestu í sögu þjóðarinnar – og þau markverðustu þar til skurðir Flóaáveitunnar voru grafnir í byrjun 20. aldar.

Fornaldarbærinn nýfundni á Skeiðvöllum. Hægra megin er tóftaþyrpingin, íveruskálinn líklega yst til hægri, ofan við hann hlöður og fjós ef að líkum lætur. Akurinn tekur við þar sem húsunum sleppir og nær alveg út fyrir vinstri jaðar myndarinnar. Plógför sjást greinilega. Þarna hefur verið stunduð kornrækt um allnokkurt skeið. Akurinn er á stærð við þrjá fótboltavelli. Myndir / Árni Einarsson

Skuggamynd af heilu fornsamfélagi

Að sögn Árna er ekki auðvelt að koma auga á þessar minjar frá jörðinni eða kortleggja þær með þeim hætti. „Ég gafst fljótt upp á að labba eftir görðunum því það var engin yfirsýn. Ég prófaði því að skoða þá úr lítilli flugvél í sólarupprás þegar skuggar eru langir. Eftir stutta flugferð yfir heiðalöndin norður af Mývatni gat ég séð menjar heils samfélags – garðlög, bæjartóftir, götur og mógrafir. Það var líkast því að skuggamynd af heilu fornsamfélagi risi upp úr jörðinni í morgunbirtunni.

Margt af því sást varla um miðjan dag. Þetta er vel þekkt aðferð við að leita uppi og kortleggja fornminjar erlendis, en hafði aðeins lítið verið reynd hér á landi. En allir ljósmyndarar vita hve hliðarbirta er mikilvæg þegar sóst er eftir áferð hluta eða andlitsdráttum til dæmis.

Ég ákvað að kortleggja garðakerfið úr flugvélinni og fékk fornleifafræðinga í lið með mér til að aldursgreina garðana vítt og breitt í Þingeyjarsýslum og í Svarfaðardal þar sem svipuð garðlög eru. Afraksturinn birtist í bókinni Tíminn sefur, sem Mál og menning gaf út árið 2019.“

Garðarnir frá seinni hluta 10. aldar

„Eitt af því merkilegasta í niðurstöðunum var að flest allt sem leit út fyrir að vera fornt reyndist vera það,“ heldur Árni áfram.

„Garðarnir höfðu undantekningarlítið verið lagðir seint á 10. öld, þjóðveldisöldinni. Og flestallar fornar bæjartóftir féllu að reitamynstri sem garðarnir mynduðu. En það þýddi að hægt var að benda á allmarga fornbæi sem áður voru ókunnir. Garðakerfið entist ekki lengur en fram á 11.–12. öld. En það var furðu heillegt, og þannig birtist okkur mynd af byggðinni eins og hún hafði verið stuttu eftir landnám. Það var sögualdarfólkið sem lagði þessa garða. Þetta voru þeirra landamerkja- og fjallsgirðingar.“

Girðingakerfi frá fornöld á Bergvaði við Eystri-Rangá. Rétt handan girðinganna eru að minnsta kosti þrír samliggjandi akrar. Girðingarnar virðast benda til talsverðrar nautgriparæktar, en kúamykja var forsenda farsællar akuryrkju.

Skarpar gervihnattamyndir

Árni segir að þessari vinnu hafi hann mest sinnt í hjáverkum með öðrum störfum við Mývatn, en síðan fór hann að beina sjónum sínum að Suðurlandi. „Ég var búinn að fara yfir allt landið, bæði skoðað loftmyndir og farið í eigin persónu og sá mjög lítið af görðum víðast hvar, nema í Þingeyjarsýslum og utanverðum Tröllaskaga.

En ég varð var við garðlög í Rangárvallasýslunni sem líktust þeim þingeysku og lofuðu góðu. Þetta var um 2015 og á þessum tímum voru að birtast á netinu skarpar gervihnattamyndir, teknar í láréttri birtu, og drónar voru að ryðja sér til rúms. Ég sá þarna tækifæri til að fá samanburð við norðlensku garðlögin hvað varðar tilgang, byggingarlag og aldur, án þess að leggja í mikinn kostnað.“

Verri varðveisla á Suðurlandi

Þegar hann svo fór að skoða nánar kom í ljós að líkindi voru með þeim og þeim norðlensku, þeir voru torfhlaðnir og frá sama tíma en minjarnar um garða ekki jafnsamfelldar og þær fyrir norðan. „Hafi verið víðfeðmt girðingakerfi á Suðurlandsundirlendinu eins og á Norðausturlandi hefur það ekki varðveist vel.

Yfirleitt er ekki hægt að rekja garðana á Suðurlandi nógu langt hvern og einn til að sjá eitthvert mynstur. Hins vegar sjást víða flókin girðingakerfi sem hafa verið bundin við einstaka býli.

Dæmi um það eru í Pulu, Bjalla og Móeiðarhvoli. Hólfin í þessum kerfum eru oft hornskökk svo að þeim virðist ætlað að halda skepnum, frekar en að vera akrar, til dæmis,“ útskýrir Árni.

Hann bendir á að í Landeyjum, einkum í landi Kálfsstaða og Forsætis, séu afar flókin garðlög sem mynda þétt net hólfa á rimum sem staðið hafa upp úr votlendinu.

„Garður sem við aldursgreindum þar var frá elstu tíð. Þar er talsvert verk óunnið við að rekja garða og aldursgreina. En það sem gerir Suðurlandsminjarnar sérstakar – og einstaklega merkilegar – er þrennt. Það eru klasar af bæjarhúsum, það eru plægðir akrar og það er áveitan á Keldum, allt minjar frá þjóðveldistímanum. Minjarnar eru á tiltölulega vel afmörkuðu belti sem liggur norðan úr Landsveit, frá Lunansholti og þar um kring og suður í sveitirnar niður með Rangánum og niður í Landeyjar, um 330 ferkílómetrar samtals. Jarðvegseyðing í boði vinds og vatna hefur auðvitað eyðilagt minjar norðan og austan þessa beltis, en mér er hulin ráðgáta hví svo fáar minjar eru vestan Þjórsár, og sunnan þjóðvegarins milli Hellu og Þjórsár.“

Horft niður á Keldnaáveituna. Þarna sjást stallar, gerðir með mjóum stíflugörðum og hefur korn, líklega bygg, verið ræktað á þeim. Rákir eftir jarðyrkjuverkfæri sjást greinilega. Tvær kringlóttar tóftir eru fyrir miðri mynd, líklega stakkgarðar. Garðhleðsla er á gljúfurbarminum. Bílför efst á myndinni gefa gagnlegan mælikvarða.

Ný tíðindi af fornum bæjarstæðum

„Ef við lítum á bæjarstæðin fyrst, þá eru sex bæjarstæði frá þjóðveldisöld sem virðast ósködduð og vel sýnileg á yfirborðinu,“ heldur hann áfram. „Þau eru á jörðunum Gíslholti, Skeiðvöllum, Lunansholti, Árbakka, Árbæjarhelli og Efrahvolshellum. Hvert eitt um sig myndi teljast frétt í fornleifaheiminum. Hið síðastnefnda hefur þó verið þekkt um skeið.

Þrjú hafa verið aldursgreind með öskulögum, og aldur hinna leynir sér varla af útlitinu einu saman. Séð úr lofti með auga drónans í morguneða kvöldskímu, eða nýföllnum snjó, líkjast bæirnir heilum þorpum.

Þarna eru tóftir af dæmigerðum langhúsum með víkingaaldarlagi, tvö til þrjú á hverjum bæ. Eins eru stórar tóftir – og sumar mjög stórar – sem líklega eru af fjósum, auk heygarða og ýmissa útihúsa. Ástæðan fyrir þessum fjölda tófta á hverjum bæ er án efa sú að húsin hafa verið endurnýjuð svo og svo oft meðan bærinn var í byggð og húsin færð um set í hvert sinn.

Sú ályktun er meðal annars studd rannsókn Þórs Magnússonar og Þjóðminjasafnsins í Hvítárholti á sínum tíma þar sem þrjár misgamlar skálatóftir voru grafnar upp.“

Myndarlegt fjós á Skeiðvöllum

Árni tiltekur sérstaklega fornbyggðina á Skeiðvöllum sem einstaka, vegna þess að þar séu líka vel varðveittir akrar frá því í fornöld. „Þetta er nýbýli úr Holtsmúlajörðinni og þetta eru reyndar þrír akrar, sá stærsti rúmir tveir hektarar að stærð, sem jafngildir þremur fótboltavöllum í keppnisstærð.

Akrarnir eru fullkomlega varðveittir með vel sýnilegum plógförum. Torfgirðing um stærsta akurinn er frá tíundu öld. Akuryrkja af þessari stærðargráðu þarf mikinn áburð og talsverðan mannskap. Áburðurinn hefur verið á formi mykju og má ætla að stærsta tóftin, um 33 metra löng, hafi verið æði myndarlegt fjós á þeirrar tíðar mælikvarða. Ekkert örnefni eða sagnir vísuðu á þennan bæ eða akuryrkjuna sem þar hefur verið stunduð – og það merkilega er að allt er óraskað. Akrar hafa líka fundist í Lunansholti. Ég hef líka séð greinileg plógför á allstórum bletti á Móeiðarhvoli, þar sem flókið og vel varðveitt girðingakerfi bendir til stórgripahalds.

Akuryrkja og áveita á Keldum

Að sögn Árna er heilt kerfi fornra akra á Keldum. „Það kerfi er svo merkilegt að um það mætti skrifa væna bók.

Það byggðist á tveggja kílómetra áveitu sem hefur verið verkfræðilegt undraverk. Vatni úr Keldnalæknum, sem er vatnsdrjúg og frjósöm á, hefur verið veitt yfir Tunguheiðina niður frá Keldum og því dreift um alla heiðina með nettum torfhlöðnum stokkum og stíflugörðum. Með þessu móti hafa verið gerðir stallar í aflíðandi heiðina til að vökva fjölmarga akra og ef til vill tún. Rákir eftir jarðverkfæri sjást þarna víða.

Aldursgreining bendir á síðari hluta 10. aldar og örnefni benda til fjósa á svæðinu. Áveitan hefur án efa tilheyrt Keldum, en á öðrum jörðum í nágrenninu eru ummerki um litlar áveitur af sama tagi. Svona áveitur nefnast brekkuveitur og eru ólíkar þeim sem tíðkuðust mest á 19. og 20. öld þegar vatnsstaða á votlendi var hækkuð tímabundið með stíflugerð. Áveitu- og akurminjarnar ættu að vera á heimsminjaskrá, en þær eru því miður í hættu vegna áforma um virkjun Keldnalækjar.“

Vísindagrein og bók

Sem fyrr segir er grein tilbúin um helstu niðurstöður rannsókna Árna og samstarfsfólks hans sem mun birtast innan tíðar. Um leið er komið að ákveðnum kaflaskilum í þessum rannsóknum. „Nú er búið að aldursgreina margar af þessum minjum og kominn tími til að gera grein fyrir þeim í ræðu og riti. Ég hef skýrt frá þeim á tveimur fundum í héraðinu og fleira er í bígerð. Vísindagrein er í burðarliðnum svo að fréttirnar berist með viðeigandi hætti til fræðasamfélagsins.

Við erum fleiri saman um hana, bæði var hópur sem vann með mér að skráningu og aldursgreiningu jarðlaga og annar sem hefur verið að skrá fornminjar fyrir sveitarfélögin í Rangárvallasýslu, en það er skylda vegna skipulagsmála. Sá hópur hafði einnig tekið eftir mörgum af þeim minjum sem ég hef gert hér að umtalsefni. Þá er ný bók í undirbúningi,“ segir Árni.

Hann bætir við í lokin að minjarnar í Rangárvallasýslu, líkt og garðlögin fyrir norðan, hljóti að skerpa hugmyndir okkar um þjóðveldisöldina. Ekki sé annað að sjá en á Íslandi hafi á þeim tíma að mörgu leyti verið nokkuð blómlegt landbúnaðarsamfélag.