Þjóðir heims taka í taumana
Þjóðir heims vinna að sameiginlegum sáttmála um að koma í veg fyrir plastmengun á jörðinni. Reiknað er með að hann taki gildi á næsta ári.
Í nóvember 2024 munu fulltrúar ríkisstjórna þjóða heims koma saman í Suður-Kóreu, í fimmtu og síðustu lotu samningaviðræðna um alþjóðlegan, bindandi sáttmála um að koma í veg fyrir plastmengun á jörðinni. Slíkur sáttmáli er talinn vera dauðafæri til að skapa alþjóðlega lausn á þeirri vá sem stafar af plastmengun um heim allan. Ísland tekur þátt í sáttmálanum. Útlit er þó fyrir að ekki verði sett þak á plastframleiðslu.
Markmið sáttmálans er að minnka framleiðslu helstu plastefna um 40% milli áranna 2025 og 2040 og útrýma öllum óþarfa plastvörum sem hafa mengunarhættu í för með sér, þ.m.t. einnota hlutum og óþarfa umbúðum. Jafnframt á að koma á bindandi og sértækum hönnunarkröfum um plastvörur og samtengdum ráðstöfunum og aðferðum til að gera þessi umskipti skilvirk og réttlát, þ.m.t. í formi tæknilegrar og fjárhagslegrar aðstoðar. Þannig á að berjast heildstætt gegn allri plastmengun með aðgerðum sem beinast að öllum lífsferli plasts og stuðla jafnframt að ábyrgri neyslu og framleiðslu.
Ísland hvatti til alþjóðasáttmála
Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna telur að hringrásarnálgun við framleiðslu og meðferð plasts gæti minnkað innstreymi plastúrgangs í höfin um yfir 80% til ársins 2040 og minnkað frumframleiðslu plasts um 55%, með tilheyrandi sparnaði í fjármunum og losun gróðurhúsalofttegunda.
Vorið 2019 samþykktu Norðurlöndin sameiginlega yfirlýsingu þar sem þau mæltu fyrir nýjum alþjóðlegum samningi gegn plasti í hafinu. Norræna ráðherranefndin hefur fjallað um hvernig slíkur sáttmáli gæti litið út og hvatt til alþjóðlegs samkomulags. Ísland hefur verið í hópi ríkja sem hafa barist fyrir því að samningur um plastmengun sé gerður.
Samtal um sáttmálann hófst árið 2017, þegar umhverfisþing Sameinuðu þjóðanna stofnaði sérfræðingahóp sem falið var að kanna hugsanlegar aðgerðir á heimsvísu til að styðja við langtímaútrýmingu sjávarsorps og plastmengunar. Alþjóðasjóður villtra dýra (e. World Wildlife Fund/WWF), ásamt öðrum umhverfissamtökum, setti þá í fyrsta sinn fram hugmyndina um alþjóðlegt og bindandi samkomulag gegn plastmengun.
Í mars 2022 ræddi fimmta umhverfisþing Sameinuðu þjóðanna, í Kenýa, hina alþjóðlegu plastkreppu. Samþykktu 175 þjóðir þá að undirbúa alþjóðlegan sáttmála um plastmengun, sem tæki gildi nú 2024, og komust jafnframt að samkomulagi um að hraða aðgerðum svo hægt yrði að innleiða sáttmálann strax árið 2025.
Fjórði fundur milliríkjasamninganefndar um málið fór fram í lok apríl sl. í Ottawa, Kanada. Lagt hafði verið til ákvæði um hámark á árlegri plastframleiðslu en það komst ekki inn í samningsdrögin. Hefur það verið harðlega gagnrýnt af m.a. náttúruverndarsamtökum og þykir veikja tilvonandi samning.
Fundur umhverfisráðherra G7- ríkjanna, haldinn á Ítalíu 13.-15. júní, fjallar m.a. um hvaða möguleikar eru á að draga úr plastframleiðslu á heimsvísu.
Plastframleiðsla meira en tvöfaldist
Því er spáð að miðað við núverandi þróun verði heimsframleiðsla plasts komin í 1.100 milljónir tonna árið 2050. Nú eru árlega framleiddar um og yfir 462 milljónir tonna af plasti. Um 85% af öllu plasti endar á urðunarstöðum eða sem óreglulegur úrgangur. Af þeim sjö milljörðum tonna af plastúrgangi sem myndast hefur á heimsvísu hingað til hafa innan við 10% verið endurunnin.
Mengandi plast er m.a. einnota plast, eins og hnífapör og umbúðir, og örplast, t.d. úr vefnaðarvöru. Örplastagnir eru ekki lokaafurð plastúrgangs þar sem þær halda áfram að brotna niður í nanóplast.
Nú er áætlað að á bilinu níu til fjórtán milljónir tonna af plastúrgangi lendi árlega í sjónum. Plastúrgangur hefur fundist á öllum svæðum heimsins, allt frá dýpstu hafsvæðum til afskekktustu fjalla, sem og nanóplast í andrúmsloftinu og lífverum, þ.m.t. manneskjum. Rannsóknir benda til að nanóplast geti farið yfir verndandi lífhimnur í líkamanum og þannig komist í blóðrásina, fylgju, safnast fyrir í heila og hugsanlega haft skaðleg áhrif á fólk.
