Þegar fólkið tekur málin í sínar hendur

Á hamfaratímum leggjast allir sem vettlingi geta valdið á eitt til að hjálpa fólki í neyð og bjarga því sem bjargað verður. Án þess að fá borgaða krónu og dettur ekki einu sinni í hug að fara fram á greiðslu. Björgunarkerfi okkar Íslendinga eru þaulskipulögð og skilvirk og aðallega unnin í sjálfboðavinnu.

En hvað með á rósemdartímum? Hversu duglegir eru Íslendingar að taka höndum saman og bæta samfélög sín sjálfir?

Um síðustu aldamót voru hér 19 virk framfarafélög sem einhverjir muna kannski eftir. Mörg þeirra höfðu verið virk í áratugi, en einhvern veginn hafa þau öll lagst í dvala, aðaldrifkraftarnir kannski fallnir frá eða komnir á elliheimili.

Nú í mars fórum við nokkur úr Landsbyggðin lifi í heimsókn til eyjunnar Samsø í Danmörku. Ferðin var í tengslum við verkefnið okkar Koma, Dvelja, Búa í samvinnu við Finnland, Svíþjóð og Danmörku, sem gengur út á að kanna hvað þarf til að halda þorpum í byggð og laða að nýtt fólk. Nord+ styrkir heimsóknir hópsins til hvers lands og auk þess höldum við nokkrar vefmálstofur sem eru opnar öllum. Alls vorum við 14 erlendir gestir frá Íslandi, Svíþjóð og Finnlandi. 

Á Samsø búa 3.700 manns og þar eru 122 frjáls félagasamtök sem íbúar sjálfir hafa stofnað til að efla samstöðu, bæta umhverfið, koma á sameiginlegri aðstöðu o.fl. Við heimsóttum nokkur þessara félagasamtaka og fræddumst um starfsemi þeirra.

Eitt þeirra er Økologisk Samsø, framtak sem var stofnað til að auðvelda ungum bændum að byrja lífræna ræktun. Bóndi sem var að hætta með lífræna ræktun hafði áhyggjur af skorti á lífrænum vörum og ákvað að stofna félag um það. Þeim tókst að safna um milljón evra til að kaupa fyrstu jörðina, sem er leigð áfram til ungra eldhuga og skilyrðið er að rækta lífrænt.

Síðan hafa verið keyptar þrjár jarðir í viðbót og félagar byggja íbúðarhús á jörðinni ef ekkert er, eða lagfæra þau hús sem voru fyrir, allt í sjálfboðavinnu. Íbúðarhúsið er leigt ódýrt, en jörðin á markaðsverði. Nýir félagar geta alltaf keypt sig inn í félagið en engar arðgreiðslur og félagar fá ekki fjármagnið aftur nema félagið verði leyst upp og jarðirnar seldar. Þetta er hugsjónastarf, ekki leið til að græða.

Eitt kvöldið snæddum við kvöldmat í gamla vatnsgeyminum í Brundby. Geymirinn er ekki stór en þar tókst að koma fyrir 20 manns við borð. Íbúar Brundby höfðu breytt þessum gamla ónotaða vatnsgeymi í samkomustað fyrir þorpsbúa og fengið til þess styrki frá fyrirtækjum og sjóðum. Þar eru nú haldnir yfir 30 viðburðir á hverju ári, auk reglulegra samverustunda eins og til dæmis prjónakvöld. Félagar borga örlítil ársgjöld og fá á móti ódýrari aðgangsmiða á viðburði.

Þá má nefna íbúasamtök Toftebjerg sem voru stofnuð til að efla samstöðu íbúa í þorpinu. Á Samsø eru fjölmörg hús í eigu fólks sem býr annars staðar, til dæmis í Kaupmannahöfn og kemur eingöngu í fríum. Því er mikilvægt að stofna formlegan félagsskap til að stuðla að framförum. Á stofnfundi samtakanna gerðu þau óskalista yfir allt sem væri gaman að hafa í bænum.

Á óskalistanum voru til dæmis hraðahindranir á veginn sem liggur í gegnum bæinn, því á sumrin margfaldast íbúafjöldi eyjunnar og umferðin eftir því. Menn keyra hratt og börn þorpsins í hættu. Á óskalistanum voru líka fuglahús, sameiginlegur verkfærabanki, moltuhaugur, áréttað að fella gömul hættuleg tré, sameiginlegar máltíðir og leið til að deila með öðrum ef fólk ræktar meira en það getur borðað. Flest af þessu öllu geta íbúar komið á sjálfir. Við borðuðum hádegismat í gróðurhúsi Ellu, aðalhvatakonu samtakanna.

Síðast en ekki síst má nefna kvikmyndahúsið sem er elsta kvikmyndahús í Danmörku, stofnað árið 1937 af íbúum. Pálmabíóið, eins og það var nefnt, er staðsett í stærsta bænum Tranebjerg, alfarið rekið í sjálfboðavinnu, með fréttabréf, kvikmyndaklúbb, stjórn sem ákveður og pantar myndirnar og góða bakhjarla. Á hverjum degi eru sýningar og jafnvel þrjár á sumrin. Þeir sem selja aðgangsmiða fá ókeypis inn á sýningar í staðinn og tækifæri til að hitta alla.

Öll þessi sjálfboðastarfsemi er ekki síst möguleg vegna þess að á eyjunni er miðstöð fyrir sjálfboðaliða, mönnuð af launuðu starfsfólki þar sem hægt er að fá aðstoð og upplýsingar um til dæmis styrki fyrir hin ýmsu verkefni. Þar var líka hægt að fá upplýsingar um fólk með svipuð áhugamál og margt fleira. Slíkur stuðningur er ómetanlegur.

Samtökin Landsbyggðin lifi voru stofnuð árið 2001 sem Íslandsdeild samtakanna Hela Norden Ska Leva. Hvert Norðurlandanna hefur sambærileg samtök, hugsuð til að styðja landsbyggðina, sérstaklega grasrótarsamtök og framfarafélög og vera brú á milli þeirra og yfirvalda.

Sænsku samtökin eru sérlega öflug með nokkra starfsmenn, veita frjálsum félagasamtökum góða aðstoð, gefa opinber álit í landsbyggðarmálum og eru mikilvægur hlekkur á milli ráðamanna og landsbyggðarinnar. Í Finnlandi er einn starfsmaður yfir mörgum svæðastjórum sem aftur hafa yfirsjón með mörgum þorpum á landsbyggðinni og brúa bilið á milli fólksins og stjórnvalda. Allir launaðir.

Allt starf í Landsbyggðin lifi er hins vegar unnið í sjálfboðavinnu og ekki króna frá íslenskum yfirvöldum. Þegar framfarafélögin voru mörg hver orðin vanvirk og illa gekk að stofna ný, var opnað fyrir einstaklingsaðild að íslensku samtökunum. Allir velunnarar landsbyggðarinnar eru velkomnir og aðild kostar ekkert.

Það væri hins vegar óskandi að Landsbyggðin lifi yrði öflugt hagsmunaafl til að berjast fyrir hag landsbyggðarinnar. En á meðan yfirvöld hafa meiri áhuga á að kaupa vopn og taka þátt í útlenskum stríðum en að bæta hag eigin íbúa þýðir ekkert að sitja aðgerðarlaus og bíða. Við getum heldur ekki stólað á stórfyrirtæki sem eyðileggja meira en þau skila til samfélaganna. Við, fólkið, verðum að taka málin í eigin hendur og stuðla sjálf að framförum.

Höfundur er formaður Landsbyggðin lifi.