Samdráttur í kartöfluuppskeru
Hagstofa Íslands sló upp á forsíðu sinni nýlega að kartöfluppskeran 2024 hefði verið óvenjulítil.
Um 25% lægri en árið á undan og að við þyrftum að fara aftur til ársins 1993 til að finna minni uppskeru. Þetta er allt satt og rétt. En við vitum að kartöfluuppskera sveiflast mikið milli ára og þótt uppskeran árið 1993 hafi verið einungis 3.900 tonn þá var fimm ára meðaltal 1990–1994 yfir 10.000 tonn. Sú er ekki raunin nú heldur er meðaluppskera síðustu fimm ára einungis 6.700 tonn sem er lægsta fimm ára meðaltal í gögnum Hagstofunnar (sem ná aftur til 1977). Næstlægsta fimm ára meðaltal er svo 2015–2019.
Og það þarf ekki mikla tölfræðikunnáttu til að sjá að langtímaþróunin er niður á við. Nærtæk skýring væri að innflutningur sé að aukast og það staðfestist í innflutningsskýrslum. Síðustu árin hefur árlegur innflutningur verið á bilinu 2.500 tonn en var nær 1.500 fyrir 20 árum síðan. Þetta skýrir þó aðeins hluta samdráttarins því þrátt fyrir stöðuga fólksfjölgun er neysla á kartöflum á niðurleið.
Þetta eru slæmar fréttir út frá sjónarmiðum innlendrar framleiðslu og fæðuöryggis. Sérstaklega því til viðbótar við opinberar hagtölur hefur alltaf verið mikið um heimaræktun á kartöflum, sem nær örugglega er að dragast saman líka. Og kartöflur eru nær eina kolvetnafæðan sem verið er að rækta á Íslandi í einhverju magni.
Innflutningur á kartöflum er nú nálægt 40% af heildarneyslu og augljóslega ættu að vera möguleikar á að auka innlenda framleiðslu á kostnað innflutnings. Þegar kafað er í tölurnar kemur þó í ljós að stærstur hluti innflutnings eru bökunarkartöflur, sem getur verið erfitt að rækta hérlendis í stórum stíl. Þá er óraunhæft annað en að alltaf verði nokkuð flutt inn af nýjum kartöflum yfir sumarmánuðina.
Annar möguleiki væri að auka neyslu á kartöflum á kostnað annarra valkosta. Snöggsoðinn samanburður undirritaðs á útsöluverði í Danmörku og Íslandi bendir til þess að algengar pastategundir séu á svipuðu verði á meðan kartöflur eru tvöfalt dýrari á Íslandi. Frekari greiningar þarf til að hægt sé draga víðtækari ályktanir en það virðist full ástæða til að skoða með hvaða hætti sé hægt að styðja betur við innlenda kartöfluframleiðslu og stöðva þessa neikvæðu þróun.
