Refasmári sem fóðurjurt

Refasmári er fjölær niturbindandi jurt af ertublómaætt með öfluga stólparót sem getur vaxið langt niður í jörðina í leit að vatni.

Hann hefur því mikið þurrkþol en þrífst ekki vel í þéttum og súrum jarðvegi eða jarðvegi með háa grunnvatnsstöðu. Refasmári er mjög gott fóður fyrir allt búfé og gefur mikla og próteinríka uppskeru. Hann er hægt að nota bæði í þurrhey og vothey og að vissu marki til beitar. Refasmári er einnig notaður til manneldis, t.d. sem spírur. Refasmára má rækta einan og sér en einnig í blöndu með grösum.

Blár refasmári (Medicago sativa L.) er mest ræktaða fóðurbelgjurtin í tempraða loftslagsbeltinu. Hann hefur verið ræktaður sem fóðurjurt í sunnanverðri Skandinavíu í marga áratugi en það hafa ekki verið til nógu harðger yrki til ræktunar norðarlega. Refasmári væri góð viðbót við þær belgjurtir sem eru í ræktun hér á landi að því tilskildu að hann lifi við íslenskar aðstæður. Stöðugt er unnið að kynbótum sem miða að því að bæta vetrarþol þannig að hægt sé að rækta þessa tegund norðar.

Gulur refasmári (Medicago falcata L.) hefur verið í prófun í nágrannalöndum okkar sem og blendingar milli þess bláa og gula.

Guli refasmárinn skilur sig frá þeim bláa í nokkrum atriðum. Hann hefur t.d. grennri stilka og er ekki eins beinvaxinn og sá blái. Ræturnar á gula refasmáranum eru greinóttari og hann getur sent út jarðrenglur. Vaxtarbroddurinn liggur neðar á gula refasmáranum en þeim bláa og hann þolir beit því betur. Hann þolir einnig súrari og blautari jarðveg og hefur meira vetrarþol en sá blái.

Vorið 2020 og 2021 voru tilraunir lagðar út á Hvanneyri með tíu yrkjum af bláum og gulum refasmára og blendingum milli þessara tegunda. Til samanburðar voru hvítsmári og rauðsmári. Í seinni tilrauninni var grasfræi (10-15%) sáð með belgjurtunum til að minnka hættu á frostlyftingu.

Niðurstöður tilraunarinnar voru birtar í riti LbhÍ nr. 168 og er það vistað á heimasíðu skólans undir liðnum útgefið efni. Helstu niðurstöður urðu þessar:

Í tilrauninni frá 2020 drápust bæði refasmári og rauðsmári fyrsta veturinn. Þetta var ekki svellavetur og hefur þeim möguleika verið velt upp hvort frostlyfting hafi átt hlut að máli. Vorið eftir voru refasmárayrkin Ludvig og Kalu ásamt rauðsmárayrkinu Yngve með mesta þekju en tilraunin var dæmd ónýt. Í seinni tilrauninni lifði refasmárinn vel eftir fyrsta veturinn og það sama gilti um hvítsmára og rauðsmára.

Tilraunin var svo tvíslegin um sumarið. Rauðsmári gaf mesta heildaruppskeru, rúm 7 tonn þe./ha. Hin yrkin voru með uppskeru á bilinu 5-6 tonn þe./ha. Eftir seinni sláttinn spratt refasmárinn ekki mikið og mörg yrkin byrjuðu að gisna.

Í lok nóvember sá verulega á mörgum þeirra. Minnst sá á rauðsmáranum, hvítsmáranum og refasmárayrkinu Ludvig.

Sumarið eftir var það aðeins rauðsmárinn sem hafði góða þekju. Refasmári og hvítsmári höfðu gisnað mikið. Hvítsmárayrkið Undrom hefur reynst vetrarþolið hér á landi en fór samt illa þennan síðasta vetur.

Það virðist því ekki bara vera veðurfarið sem þarna átti hlut að máli heldur eitthvað annað í umhverfinu og svo lífeðlisfræði plantnanna. Sláttutíminn gæti átt sinn þátt í þessu skammlífi og e.t.v. fleiri umhverfisþættir.