Misræmi milli framleiðslu og greiðslumarkseignar

Höfundur: Guðrún Hulda Pálsdóttir

Tveir mjólkurframleiðendur uppfylltu ekki yfir 200.000 lítra af greiðslumarki í þeirra eigu árið 2023. Reynir Þór Jónsson, kúabóndi að Hurðarbaki í Flóahreppi, telur tölurnar benda til þess að greiðslumarkskerfið virki letjandi á framleiðslu.

Hlutfall ónýtts greiðslumarks hefur aldrei verið jafnhátt miðað við tölur frá árinu 2018. Alls nýttu 54 framleiðendur ekki greiðslumark yfir 50.000 lítrum, samkvæmt upplýsingum frá matvælaráðuneytinu. Á meðan framleiddu sextán bú yfir 100.000 lítra hver umfram framleiðslurétt.

Mjólkurframleiðendur voru 498 talsins á síðasta ári en 225 þeirra fullnýttu ekki framleiðslurétt sinn. Þar af nýttu 62 ekki 10.000 lítra eða minna af framleiðslurétti sínum. Tveir nýttu ekki 200.000 lítra eða meira og einn framleiðandi fellur í flokk þeirra sem fullnýttu ekki 150–200 þúsund lítra. Ónotað greiðslumark reyndist 7.590.350 lítrar, sem er mun meira magn en síðustu ár. Hlutfallið er 5,1% af heildargreiðslumarki ársins 2023 sem var 149.000.000 lítrar mjólkur.

Lítill hvati til að fylla upp í greiðslumarkið

Hæst er hlutfall ónotaðs greiðslumarks á Vestfjörðum, um 9%, en af um 2,3 milljónum lítrum af kvóta sem þar er skráður voru rúmlega 200 þúsund lítrar ónýttir. Hlutfallið var lægst á Suðurlandi þar sem 3,76% af heildargreiðslumarki reyndist ónýtt, eða um 2,2 milljónir lítra af um 59 milljónum lítra. Á meðan framleiddu 273 kúabændur mjólk umfram greiðslumark þeirra. Þar af framleiddu þrír meira en 200.000 lítra umfram greiðslumarkseign, að því er fram kemur í tölum frá matvælaráðuneytinu.

„Í einhverjum tilvikum er líklegt að mjólkurframleiðslu hafi verið hætt og ekki hafi enn tekist að selja kvótann. Svo getur að sjálfsögðu verið eðlilegt að framleiðslan sveiflist eitthvað til milli ára hjá bændum og þetta sé tilfallandi niðurstaða hjá einhverjum. Á heildina séð er þó þessi niðurstaða að segja okkur að of margir framleiðendur sem fylla ekki upp í greiðslumarkið treysta á að aðrir bændur framleiði umframmjólk.

Greiðslumarkskerfið virkar því miður letjandi á framleiðslu. Þ.e. það virkar vel sem stjórntæki þegar framleiðslan er yfir greiðslumarkinu. Það er hins vegar lítill hvati í kerfinu að fylla upp í greiðslumarkið þegar það vantar mjólk,“ segir Reynir Þór Jónsson, kúabóndi og stjórnarmaður í Bændasamtökum Íslands.

Greiðslumark aldrei niðurfellt

Greiðsla út á greiðslumark er framlag ríkisins til framleiðenda mjólkur og greiðist mánaðarlega úr ríkissjóði til handhafa beingreiðslna út á greiðslumark. Handhafi beingreiðslna út á greiðslumark fær mánaðarlega greiðslu, óháð framleiðslu, að því tilskildu að framleiðsla lögbýlisins sé 100% á yfirstandandi verðlagsári skv. reglugerð nr. 348/2022 um stuðning í nautgriparækt. Sjái handhafi greiðslna fram á að nýting greiðslumarks gefi ekki rétt til 100% af greiðslum framleiðslutímabilsins, ber honum að tilkynna það til matvælaráðuneytisins skv. sömu reglugerð.

Ef bóndi framleiðir ekki upp í allt greiðslumarkið sitt missir hann þann hluta beingreiðslna sinna. Þær greiðslur ganga síðan til annarra framleiðenda við uppgjör ársins. Greiðslumark bús fellur hins vegar niður ef engin framleiðsla fer þar fram í að minnsta kosti eitt verðlagsár. Ekki hefur þó komið til þess að greiðslumark hafi verið fellt niður skv. upplýsingum frá matvælaráðuneytinu.