Landnámsegg í Hrísey þurfa að aflífa allar hænur

Mikið áfall hefur dunið yfir hjónin og bændurna hjá Landnámseggjum ehf. í Hrísey, en fyrirtækið þarf nú að aflífa allar hænur sínar eftir að díoxín-mengun greindist í eggjum frá búinu. Mengunin, sem talið er að tengist brunaefnum í umhverfinu, getur komið upp þar sem hænur ganga frjálsar, líkt og raunin hefur verið í Hrísey.

Landnámsegg var stofnað árið 2013 af Valgeiri Magnússyni og Kristni Frímanni Árnasyni, ásamt eiginkonum þeirra. Starfsemin hefur gengið vel frá upphafi, og eggin frá Hrísey notið mikilla vinsælda fyrir gæði sín og uppruna. En nú blasir við erfiðasta verkefni búsins frá stofnun – að byggja það upp að nýju frá grunni.

Frá 300 hænum í 800

„Við byrjuðum með um 300 hænur og 100 hana,“ segir Kristinn Frímann Árnason, bóndi á Landnámseggjum. „Eftirspurnin eftir eggjum úr Hrísey varð strax meiri en við bjuggumst við, og þegar mest var urðu hænurnar um 800 talsins. Við höfðum leyfi fyrir 1.200 fuglum og vorum því í góðri stækkunarstöðu.“

Landnámsegg hefur verið stærsta landnámseggjabú landsins, og var vel þekkt vörumerki bæði á Norðurlandi og víðar. En nú hefur allt stöðvast – að minnsta kosti tímabundið.

Hvað er díoxín og hvernig fannst mengunin?

Díoxín eru efni sem myndast við bruna – sérstaklega þegar plast eða önnur kolefni brenna. Ef hænur hafa aðgang að jarðvegi sem mengast hefur, getur efnið borist inn í fæðukeðjuna og loks í egg.

Kristinn útskýrir hvernig málið þróaðist:

„Fyrst voru tekin sýni haustið 2020, og þá kom sölubann. Þá beindust allar grunsemdir að bruna í frystihúsi hér á staðnum um vorið sama ár. Við þurftum að bíða í fimm mánuði eftir að fá söluleyfið aftur. Á meðan notuðum við eggin til að byggja upp stofninn sem við máttum ekki selja,“ segir hann.

„Jarðvegssýni framan við húsið okkar reyndist í lagi. Síðan var tekið sýni vorið 2023 – og allt mældist eðlilegt. En þegar sýnataka fór fram nú í ágúst, sem gert er á tveggja ára fresti, kom mengunin aftur fram – og þá með hærri gildi en árið 2020. Hænurnar höfðu verið nánast úti frá mars, svo við vitum ekki enn hvaðan þetta kemur. Við bíðum niðurstaðna frá Heilbrigðiseftirlitinu,“ bætir hann við.

„Ég hugsaði bara: Þetta er búið.“

Það var ekkert annað í stöðunni en að bregðast við með hörðum en nauðsynlegum aðgerðum.

„Þetta var mikið áfall. Ég hugsaði bara: Jæja, þetta er þá bara búið. En við tókum ákvörðun um að aflífa stofninn í samráði við MAST og gerðum það. Það voru tæplega 500 fuglar sem þurfti að lóga,“ segir Kristinn.

Hann hrósar jafnframt Matvælastofnun (MAST) fyrir gott samstarf í gegnum allt ferlið.

„MAST hefur verið mjög fagleg og sanngjörn í öllum samskiptum. Það er mikilvægt þegar maður stendur frammi fyrir svona áföllum.“

Ný kynslóð hænsna á leiðinni

Þrátt fyrir áfallið eru bændurnir í Hrísey hvergi af baki dottnir.

„Við vorum sem betur fer byrjuð að byggja upp nýjan stofn áður en þetta kom upp,“ segir Kristinn. „Elstu ungarnir á þessu ári eru af landnámshænsnakyni, og voru klaktir á síðasta þjóðhátíðardegi. Við vonum að það sé góðs viti – þó það hafi alls ekki verið fyrir fram ákveðið að setja eggin í vélina akkúrat þá dagsetningu,“ segir hann brosandi.

Markmiðið er að koma aftur á markað innan átta til níu mánaða, þegar nýju hænurnar byrja að verpa.

„Það tekur fuglana fimm til sex mánuði að komast í varp. Fyrstu mánuðina eru eggin svokölluð ‘ungaegg’ – smærri að stærð – en svo eykst framleiðslan smám saman. Við erum í raun aftur komin á byrjunarreit, eins og fyrir fimm eða sex árum,“ segir Kristinn.

Lífið og starfið í Hrísey

Þrátt fyrir erfiðleikana er Kristinn þakklátur fyrir að búa og starfa í Hrísey.

„Það er dásamlegt að geta haft hænurnar úti í náttúrunni. Við erum um 800 metra norður af þorpinu, og bæði heimamenn og ferðamenn hafa gjarnan komið að heimsækja hænurnar. Það hefur alltaf verið hluti af upplifuninni – að sjá þær í sínu náttúrulega umhverfi,“ segir hann.

Hrísey hefur lengi verið þekkt fyrir gæða matvælaframleiðslu í litlum mæli, og Landnámsegg hefur verið hluti af þeirri ímynd. Það hefur því verið mikið áfall, ekki aðeins fyrir bændurna sjálfa heldur líka samfélagið allt.

„Þakklæti til þeirra sem hafa stutt okkur“

Þrátt fyrir erfiða stöðu hafa viðbrögðin úr samfélaginu verið afar jákvæð.

„Við höfum fengið ótrúlega mikinn stuðning – bæði frá Hrísey og víðs vegar að af landinu. Fólk hefur haft samband, sent okkur skilaboð og sýnt hlýju og skilning. Það hefur skipt sköpum,“ segir Kristinn.

Hann leggur áherslu á mikilvægi þess að tala hreint út í fjölmiðlum, í stað þess að fela slæmar fréttir.

„Við ákváðum að segja hlutina eins og þeir eru. Svona mál geta farið á hinn veginn í samfélagsmiðlaumhverfinu og slátrað litlu fyrirtæki í beinni útsendingu. En við höfum upplifað mikinn heiðarleika og samstöðu. Það gefur okkur kraft til að halda áfram.“

Endurreisn og ný byrjun

Nú tekur við löng og erfið endurreisn, en Kristinn og fjölskyldan eru staðráðnir í að halda áfram.

„Við ætlum ekki að gefast upp. Þetta er okkar líf og okkar samfélag. Við viljum halda áfram að framleiða hreinar, íslenskar vörur með ábyrgð – og sýna að hægt er að rísa aftur eftir svona högg,“ segir hann.

Landnámsegg í Hrísey eru því enn á lífi – þótt hænurnar séu farnar. Ný kynslóð er að vaxa upp, og ef allt gengur að óskum munu fyrstu eggin úr nýja stofninum renna í markaðshillur á næsta ári.

Það verður þá ekki aðeins tákn um endurreisn búsins – heldur líka tákn um styrk og þrautseigju íslenskra bænda.