Neikvæð áhrif sauðfjárbeitar mögulega ofmetin

Landnám plantna hefur aukist samkvæmt rannsóknum sem unnar hafa verið á gróðurþekju Hrunamannaafrétts frá árinu 1981. Á sama tíma hefur fé fækkað, en rannsakandi telur hóflega sauðfjárbeit hafa meiri jákvæð áhrif en neikvæð.

Sigurður H. Magnússon gróðurvistfræðingur hefur rannsakað þróun gróðurs á Hrunamannaafrétti í áratugi. Hann segir sterkar vísbendingar fyrir því að hófleg sauðfjárbeit geti haft jákvæð áhrif á gróðurþekju, sérstaklega þegar kemur að rofabörðum og moldum. Melar eru viðkvæmir fyrir miklum ágangi sauðfjár og því segir Sigurður mikilvægt að beit sé ekki of mikil. Hann vinnur að tveimur vísindagreinum þar sem hann tekur saman niðurstöður sinna rannsókna undanfarna áratugi og telur hann líklegt að þær geti birst á næsta ári.

Sigurður segir í samtali að hann þekki afréttinn mjög vel og í doktorsverkefni sínu í plöntuvistfræði rannsakaði hann fyrst landnám plantna á afréttinum á árunum 1981 til 1985. „Allar götur síðan hef ég fylgst með gróðurbreytingum á svæði sem heitir Heygil. Þar er ég með 20 fasta rannsóknarreiti sem ég hef fylgst náið með, en einnig hef ég skoðað heildarbreytingu á grósku afréttarins þar sem ég nota meðal annars gervitunglamyndir,“ segir Sigurður.

Kindur auka hringrás næringarefna

„Í afréttinum hefur verið mikil jarðvegseyðing og þar eru stór svæði sem hafa orðið örfoka. Jarðvegseyðingin var sennilega mest á 19. og 20. öldinni,“ segir Sigurður. „Fjöldi fjár í Hrunamannahreppi hefur verið misjafn, en samkvæmt upplýsingum í jarðabókinni frá 1707 voru um 5.000 fjár á vetrarfóðrum og hélst fjárfjöldinn nánast óbreyttur fram til 1900 þegar því fór að fjölga. Hámarkinu var náð árið 1925 og í kringum 1980 með um 12.000 fjár í afréttinum að sumri til. Eins og um allt land hefur fénu fækkað og eru núna samtals um 4.000 fjár á Hrunamannaafrétti.

Árið 1980 var mikil ofbeit í afréttinum, en gögnin sem ég hef safnað benda til þess að gróður hefur aukist á svæðinu frá 1981. Moldir og rofabörð hafa gróið upp í stórum stíl á meðan að breytingar á melum eru miklu minni,“ segir Sigurður. Helstu áhrifaþættina telur hann vera hóflega beit og hlýnandi loftslag, en hann vill fara varlega í að nota niðurstöður sinnar rannsóknar til þess að alhæfa yfir allt landið.

„Þar sem er beit verður hringrás næringarefnanna meiri. Niðurstöðurnar benda eindregið til þess að sauðfé, með traðki, teðslu og þvagi, hafi aukið landnám plantna, sérstaklega í rofabörðum og á moldum. Kindurnar sækja í skuggann í rofabörðum og flytja með því næringarefni þangað af öðrum svæðum. Rofabörðin eru mjög óstöðug og fræ sem lendir þar blæs eða skolast auðveldlega í burtu. Þegar kindurnar koma og traðka myndast í fótsporunum möguleikar fyrir fræ að festast og spíra og þannig komast plönturnar á legg. Næringarefnin sem sauðféð ber með sér virkar sem áburðargjöf. Því tel ég sauðfé ekki vera orsakavaldinn að rofabörðum, heldur hafa þær meiri jákvæð áhrif þegar á heildina er litið.“

Hæfilegur fjöldi á beit

„Fénu hefur fækkað í afréttinum, en auk þess eru bændur að græða upp land á vissum stöðum sem dreifir beitarálaginu,“ segir Sigurður. „Ég held að bændur í Hrunamannahreppi hafi hitt á hæfilegan fjölda fjár til þess að hafa þessi jákvæðu áhrif á meðan neikvæðu áhrifin af beitinni verða minni. Erfitt er að stjórna því hvar sauðfé bítur þar sem skiptast á melar og gróið land, því að kindurnar fara um allt svæðið. Þess vegna skiptir svo miklu máli að beitin verði ekki of mikil.“ Sigurður segir að í næringarsnauðum jarðvegi, eins og á melum, hafi beit miklu meiri neikvæð áhrif á plöntur en ef jarðvegurinn er næringarríkur. „Planta í næringarríku ástandi getur bætt sér upp tapið við beitina mjög auðveldlega, en á melum þar sem plantan verður að halda í öll næringarefni sem hún getur náð í, getur lítil beit haft verulega neikvæð áhrif.“

Áhrifin eru mjög háð ytri aðstæðum, en á Hrunamannaafrétti er ríkuleg úrkoma og á síðustu árum hefur hlýnað mikið. Á mjög þurrum svæðum og á landi hátt yfir sjó þar sem sumarið er stutt tel ég ólíklegt að sömu áhrif komi fram,“ segir Sigurður. Hann telur erindi til þess að fylgjast með þróun gróðurs með sama hætti víðar á landinu.

Aðspurður segir Sigurður að ef Hrunamannahreppur hefði verið friðaður algjörlega fyrir beit hefðu melar sennilega gróið meira á meðan rofabörð hefðu gróið minna. Eins telur hann líklegt að ástand gróðurs væri ekki gott á afréttinum ef áfram hefðu verið 12.000 kindur á beit eins og í kringum 1980. „Í friðuðum reitum í Heygili var gróðurframvindan hraðari til að byrja með. Síðan hefur það orðið þannig að gróðurþekjan hefur aukist meira utan friðuðu reitanna en innan. Eins er tegundasamsetningin ólík innan og utan þessara reita. Þrátt fyrir beitina hefur birki verið að breiðast út, sem þýðir að beitin er ekki of mikil.“

Sigurður vann um árabil sem sérfræðingur hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins, en lengst af starfaði hann hjá Náttúrufræðistofnun Íslands þar sem hann vann við að flokka land í svokallaðar vistgerðir. Að auki við menntun sína í plöntuvistfræði er hann búfræðingur og líffræðingur.