Jarðgryfjur votheys – hlaðnar súrheystóttir

Votheysgerð var fyrst kynnt Íslendingum fyrir 140 árum. Frumkunnáttan barst frá Noregi. Það var Sveinn Sveinsson búfræðingur, er síðar varð fyrsti skólastjóri Hvanneyrarskóla, sem kynnst hafði verkunaraðferðinni í námi sínu við Búnaðarskólann á Steini á Hörðalandi og lýsti henni í grein í tímaritinu Andvara árið 1876.

 

Í Noregi var súrheyið, eins og það var jafnan kallað á þeim árum, m.a. verkað í steinmúruðum þróm (silo, surhøkjælder), sennilega að erlendum fyrirmyndum. Hérlendis var ekki um auðugan garð að gresja hvað snerti byggingarefni. Fyrstu íslensku gryfjurnar sem sögur fara af voru jarðgryfjur, gjarnan nefndar súrheystóttir, grafnar í hóla eða hauga. Í þéttum og föstum jarðvegi hafa þetta án efa getað orðið hinar ágætustu súrheysgeymslur.

 

Myndin er dregin eftir lýsingu Björns Bjarnarsonar búfræðings af „súrheyskjallara“ sem hann kvaðst hafa gert „... í gömlum, grónum öskuhaugi“ á Mið-Fossum í Andakíl síðsumars árið 1881.

 

En svo mun það hafa tíðkast að hlaða gryfjuveggina að innan með torfi. Þannig gat fengist mjög þétt, slétt og áferðarfallegt yfirborð sem einnig stuðlaði að því að heystæðan seig hindr­analítið og án þess að spilla gryfjuveggjunum. Fyrstu jarðgryfjurnar voru kantaðar en brátt mun hringformið hafa orðið alsiða.

Með þessum pistli vildi ég í fyrsta lagi vekja athygli á þessum löngu horfna verkhætti bænda og í öðru lagi leita eftir heimildum, frásögnum, sögum eða áþreifanlegum leifum af þessum mannvirkjum.

 

Ég man tvær jarðgryfjur (tóttir) fyrir vothey á æskubýli mínu, Kirkjubóli í Dýrafirði, hvar af önnur var nær árlega í notkun fram á miðjan sjötta áratug síðustu aldar en í henni var verkað vothey handa kúnum til gjafar á útmánuðum. Sú var hringlaga; hlaðin að innan með torfi, líklega fast að 3 m í þvermál og nærri tvær mannhæðir á dýpt, með svo sem 0,6–0,8 m háum vegg ofanjarðar en á honum hvíldi lítið eitt hallandi þakið – járnslegið. Það var fjarlægt að mestu við hirðingu/fyllingu gryfjunnar. Hin gryfjan hefur sennilega verið ögn minni en sömu megingerðar, aflögð fyrir mitt minni. 

 

Mér var sagt að fyrir verkum við gerð og hleðslu gryfjanna hefði staðið Gunnar Guðmundsson, þá ungur bóndi á næsta bæ, Hofi í Kirkjubólsdal; líklega á þriðja eða fjórða áratug aldarinnar. Gunnar mun hafa hlaðið fleiri jarðgryfjur þar í sveit og með sínum hætti lagt sig eftir þessum verkháttum, en Gunnar var framsækinn bóndi og hugmyndaríkur.

 

Það heyrir svo til þessarar sögu að á seinni hluta síðustu aldar gripu stöku bændur til votverkunar heys í jarðgryfjum sem neyðarlausnar í óþurrkasumrum. Dæmi voru um að ruddar væru gryfjur með ýtu (skurðgryfjur) og nýslegnu heyi dengt í þær og það verkað þar með dágóðum árangri. Slíkar votheystóttir urðu þá bráðabirgðalausnir, notaðar aðeins í eitt ár eða svo. 

 

Jæja, en þá er það erindi mitt við lesendur Bændablaðsins: 

 

 

Bjarni Guðmundsson

Landbúnaðarsafni Íslands

bjarnig@lbhi.is