Gömul tún

Orðsins list kemur að þessu sinni frá Jóni Trausta. Guðmundur Magnússon (1873–1918) bar skáldanafnið Jón Trausti.

Hann fæddist á Rifi á Melrakkasléttu, missti föður sinn ungur og ólst upp í fátækt með móður sinni, síðast á bænum Núpskötlu, austan Rauðanúps á norðvesturhorni Melrakkasléttu.

Jón Trausti hóf ungur prentnám hjá ritstjóra Austra á Seyðisfirði og starfaði við Ísafoldarprentsmiðju í Reykjavík 1895. Hann kynntist Daniel Bruun, dönskum fornleifafræðingi og rithöfundi, og fór árið eftir til Kaupmannahafnar þar sem hann stundaði prentnám í tvö ár. Árið 1898 kvæntist hann Guðrúnu Sigurðardóttur og áttu þau kjördótturina Mörtu Magnúsdóttur. Þau voru búsett í Reykjavík, en þar starfaði Jón Trausti m.a. við prentiðn, verslun, kennslu og var skrifari í Stjórnarráðinu, auk ritstarfa. Hann var jafnframt myndlistarmaður og málaði einkum landslag.

Jón Trausti skrifaði fjölda skáldsagna, langar og stuttar, auk smásagna. Hann sendi fyrst frá sér kvæðasafnið Heima og erlendis árið 1899 og eftir það rak hver bókin aðra. M.a. önnur ljóðabók hans, Íslandsvísur, árið 1903, sem prýdd er myndum eftir hann sjálfan og Þórarin B. Þorláksson listmálara. Þar er til dæmis að finna Íslandsvísur, sem hefjast á ljóðlínunni Ég vil elska mitt land, og Draumalandið, en bæðu urðu vinsæl sönglög.

Þekktustu skáldsögur hans eru Halla, framhald hennar Heiðarbýlið og Anna frá Stóruborg. Hann var ekki óumdeildur og þóttist fólk t.d. iðulega þekkja persónur og leikendur í sögum hans úr raunheimum og hnjóðaði í hann fyrir.

Jón Trausti lést úr spænsku veikinni árið 1918, aðeins hálffimmtugur. Guðmundur G. Hagalín, rithöfundur og ritstjóri, lýsti honum í minningargrein í öndverðum desember 1918 sem manni „sem er höfði hærri fjöldanum, tendrar kyndla á brautum hans og verða þess valdandi, að hann litast um á vegum sínum og í sál sinni“. Einnig: „Með Guðmundi hefst hin lengri skáldsagnaritun í bókmenntum vorum. Veldur hann þar því straumhvörfum.“

„... Líti menn yfir þessi heiðalönd á sumrin, ber fyrir augu þeirra ljósgula bletti til og frá, sem stinga í stúf við holtin og móana, víðirunna og birkibrekkurnar. Það eru gömul tún. Þar liggja heiðabýlin - í eyði. Túnin bera enn þá valllendislit; þar, sem einu sinni hefir verið rækt í jarðveginum, er hún sein að hverfa með öllu. Heiðabýlin hafa staðið í hvömmunum við rætur fjallanna, á bökkum lækjanna eða nesjum veiðivatnanna - ætíð þar, sem fegurst er og bjargvænlegast. Alls staðar eru garðabrot umhverfis túnin; sums staðar hver girðingin annarri utar. Þær sýna, að starfsamar hendur hafa þar að unnið. En í túnunum miðjum eru vallgrónar tóftir, signar saman og sokknar í jörðina. Undarlegar tilfinningar grípa flesta, sem staldra við hjá þessum eyðibýlum. Þar hafa menn búið fyrir öldum eða áratugum. Enginn veit, hve gömul mannvirkin eru. Hvað hefir rekið þessa menn eða dregið hingað upp í óbyggðir? Hvernig hefir búskapur þeirra gengið? Hvernig hefir honum lokið? Spurningar eru nægar. Svör engin. Oft veit enginn, hver búið hefir þar síðast. Stundum er bæjarnafnið glatað líka. Byggðamenn hafa oft haft ímugust á þessum býlum og litið á þá menn tortryggnisaugum, sem þangað hafa flutt. Það hefir gert þeim baráttuna tvöfalt þyngri. Það hefir einnig fælt aðra frá að flytja á eftir þeim, svipt þá nágrannahjálpinni. Almenningsálitið er máttugt - hvað vitlaust sem það er. Stundum hefir þessi tortryggni ekki verið ástæðulaus. Oftar hefir hún þó verið því einu að kenna, að þessir menn voru einrænir í lund, sjálfstæðir og framgjarnir, hirtu ekki um leið fjöldans. Ástæður manna geta verið margar og sundurleitar. ...“

Heiðarbýlið I - Barnið, 1908, inngangur.