Bændur eiga inni verðmæti í skógum sem þeir hafa ræktað

Skógrækt á Íslandi stendur á tímamótum nú þegar hægt er að hafa nytjar af fjölmörgum skógum. Grisjun og umhirða skóga er skógarbændum á Héraði áhyggjuefni. Einhugur ríkir um fjölþætta möguleika í skógrækt og að mikið yndi sé af vel hirtum skógum.

Skógur þekur um 150 þúsund hektara á Íslandi. Þar af eru um 100 þúsund hektarar náttúrulegt birki og 50 þúsund ræktaður skógur. Stórhuga áætlunum um skógrækt eftir 1990 var fylgt eftir með ræktun bændaskóga um allt land en eftir efnahagshrunið 2008 var fjármagn til skógræktar stórlega skorið niður. Skógarbændur sem áður höfðu ágætar tekjur af skógrækt horfa nú upp á skóga sína ógrisjaða á sama tíma og horft er til aukningar í viðarvinnslu. Á austurlandi eru um 120 skógarbændur.

Riðuveiki leiðir til átaks í ræktun bændaskóga

Árið 1989 var eftir mikla baráttu við riðuveiki í sauðfé tekin ákvörðun um að skera niður allt fé á milli Lagarfljóts/Jökulsár í Fljótsdal og Jökulsár á Dal. Talað er um áfallið sem það stærsta á svæðinu frá landnámi og að Fljótsdælingar hafi orðið verst úti. Sauðfjárbúskap var hætt á um helmingi bæja og hefur ekki orðið jafnmikill síðan á svæðinu.

Héraðið var afskekkt á þessum tíma, vegir slæmir og krakkar frá sex ára aldri sendir í heimavistarskólann á Hallormsstað, í sumum tilfellum akstursleið sem nú er jafnvel litlar 10-15 mínútur.

Uppbygging nýs atvinnuvegar þurfti að taka mið af svæðinu og eiginleikum þess en búskapur hafði fram að þessu verið blómlegur á svæðinu. Ríkið ákvað í kjölfar niðurskurðarins að hefja ræktun Héraðsskóga. Flljótsdalsáætlun varð grundvöllur að ræktuninni en fyrstu bændaskógarnir voru ræktaðir um 1970 og áttu síðar eftir að teygja sig um allt land. Skrifuð voru lög um Héraðsskóga og samningar gerðir við bændur um ræktun þeirra. Þeim samningum hefur enn ekki verið sagt upp og teljast samkvæmt skilningi skógarbænda, sem blaðamaður ræddi við, enn í gildi.

Í dag er Héraðið, sem nær yfir allt landsvæðið umhverfis Lagarfljót en dregur nafn sitt af Fljótsdalshéraði norðan þess, eitt gróðursælasta skógræktarsvæði Íslands og skógarnir laða að sér íbúa og fjölda innlendra og erlendra ferðamanna sem njóta kyrrðar, skjóls fuglasöngs og trjáfaðmlaga. Blaðamaður lagði leið sína austur og hitti skógarbændur, skógarvörð og aðila í viðarvinnslu og tók á þeim hús á sólríkum dögum í apríl.

Ógrisjaður skógur er óbyggðaverkefni

Helgi Bragason er skógarbóndi á Setbergi í útjaðri Fellabæjar og segir tekjur hafa verið fínar af skógræktinni í upphafi búskapar þeirra hjóna en þá var ræktun Héraðsskóga hafin. Eftir hrun fjármálamarkaða árið 2008 varð kúvending á búskapnum, fjármagn til Héraðsskóganna dróst verulega saman og Helgi hefur að mestu unnið utan bús síðan þá og lítið tækifæri haft til að sinna skógunum sem þau gróðursettu.

Helgi situr í stjórn Félags skógarbænda á Austurlandi og segir starfsemi félagsins hafa breyst mikið á þessum árum úr því að hafa mikið sýslað með hagsmunamál tengd skógræktinni yfir í viðburðahald sem sé aðalverkefni félagsins í dag og vísar til árlegs jólamarkaðar og Skógardagsins mikla sem haldinn er á Hallormsstað í samstarfi félags skógarbænda, Lands og skógar og kúa- og sauðfjárbænda.

Helgi segir ekkert svigrúm vera til umhirðu skóganna, orð sem blaðamaður heyrir síendurtekið á ferðum sínum. Óánægja bænda með að fá ekki greitt fyrir kolefniseiningar úr þessum eldri skógum sem þeir ræktuðu upp heyrist einnig. Lilja Sigurðardóttir, formaður félagsins og bóndi á Ormsstöðum á Eiðum, og Helgi eru sammála um að hlutfall ógrisjaðra skóga sé hátt á Íslandi og Helgi spyr: „Er skógurinn að verða óbyggðaverkefni?“

„Við erum með jarðir fyrir ofan hjá okkur sem hefur ekki verið grisjað á. Þangað sleppur fé því það er ekki fjármagn til að viðhalda girðingum. Það er ekki hægt að smala fénu út úr þessum reitum. Það er enn fé þar núna sem búið er að reyna að ná út.“ Hann segir að ef reitirnir væru grisjaðir yrði landnýting góð og hægt að nýta þá til beitar og fá almennilegan bolvið. Lilja nefnir dæmi erlendis frá þar sem sauðfjárbændur greiða skógarbændum fyrir að fá að nýta skógana til beitar. Þykknið er nú svo mikið að það er ófært nema með keðjusög.

Beitarskógar eru góð fjárhús

„Skógurinn vex frá manni ef maður sinnir honum ekki,“ segir Sigrún Ólafsdóttir, sem er bóndi og söðlasmiður í Brekkugerði í Fljótsdal. Sigrún og eiginmaður hennar, Jóhann F. Þórhallsson, nýta sína skóga meðal annars til sauðfjárbeitar. Til þess þarf að grisja skógana og uppkvista svo aðgengi sé gott fyrir dýr og menn. Mest er af lerki í skógunum hjá bændum í Brekkugerði og augljóst af þykkri sinunni að skógarbotninn er grösugur. Um sjötíu fjár ganga í skógunum allt árið um kring og flytja þau það reglulega á milli beitarhólfa, sem þau segja auðvelt og fljótlegt verk. Fénu er gefið í skóginum yfir veturinn til viðbótar við það æti sem þar er.

Ávinningur þess að nýta skóginn til beitar er margvíslegur. Ánægja blaðamanns af að valsa um hann og fylgjast með fénu telst tæplega helsti ávinningurinn. Sigrún segir áberandi að það fé sem gangi úti allt árið þurfi mun minni hjálp við sauðburðinn, væntanlega vegna betra líkamlegs ástands. Í Brekkugerði eru nokkrir tugir fjár í húsum yfir veturinn og samanburðurinn er þeim alveg augljós eftir áralanga reynslu. 

Ríkið stendur ekki við samninga

Samningar sem gerðir voru við bændur um Héraðsskóga fólu í sér að þeir skuldbundu sig til að rækta nytjaskóg á ákveðnum fjölda hektara á löndum sínum samkvæmt ræktunaráætlun og þeir höfðu samkvæmt þeim ákveðinn vinnurétt til að sinna skógunum sem skapaði þeim öruggar tekjur. Jóhann dregur fram samningana. Samkvæmt þeim greiða Héraðsskógar 97% af samþykktum kostnaði við ræktun nytjaskóga á jörðum í ábúð. Til kostnaðar teljast skv. lið 7.2 meðal annars óhjákvæmileg vegagerð og kostnaður af gróðursetningu, viðhald stofngirðinga og fyrsta umhirða og grisjun.

Um síðastnefndu liðina, fyrstu umhirðu og grisjun staðhæfa skógarbændur nú að um óefndir ríkisins sé að ræða en víða hefur ekki enn fengist fjármagn til fyrstu grisjunar. Samningurinn gilti í 10 ár en ræktunaráætlun í 40 ár. Andvirði seldra afurða úr fyrstu grisjun skyldi renna til Héraðsskóga til niðurgreiðslu kostnaðar. Umræddir skógar þar sem engin grisjun hefur verið gerð eru nú ótalmargir um allt land.

Eins er farið með viðhald stofngirðinga en deilur um þær eru óleystar. Við ræktun Héraðsskóga var lagt upp úr að vegir væru fjárlausir en um árabil hefur brotalöm verið á því sem veldur því að fé kemst inn í ógrisjaða skóga og ekki síður umferðarhættu. Vegagerðin, Land og skógur og sveitarfélögin bera sameiginlega ábyrgð á girðingar- vinnunni segja Helgi og Lilja.

Vaxtartímabil og fjárfestingar í ósamræmi

Í samtali við Jónínu Sigríði Þorláksdóttur sviðsstjóra þjónustu, ráðgjafar og umbreytingar hjá Landi og skógi, kemur fram að fjármagn til stofnunarinnar hafi ekki aukist. Hún segir áherslu hafa verið á plöntukaup og gróðursetningar vegna gildandi samninga og ekki hafi náðst að sinna umhirðuóskum bænda og þarfrar innviðauppbyggingar.

Jónína segir nýja reglugerð um hvata- og stuðningsverkefni í landgræðslu og skógrækt fela í sér aukna áherslu á fjármagn til grisjunar og annarrar umhirðu. „Í skógum sem gróðursettir voru fyrir árið 2000 þarf jafnframt að huga að fyrstu grisjun. Þetta er nauðsynlegt til að verja þá fjárfestingu sem lagt var í við upphaf skógræktarinnar.“ Hún segir þá áherslu jafnframt vera í samræmi við stefnu stjórnvalda í Land og líf, þar sem aukin framlög til snemmgrisjunar eru nefnd sem lykilhvati samhliða uppbyggingu virðiskeðju skógarafurða.

Í ár var sótt um u.þ.b. 132.000.000 isl.kr í verkefni sem snúa að grisjun/snemmgrisjun samkvæmt upplýsingum frá Jónínu. Samtals var úthlutað um 67.000.000 kr eða rétt rúmlega helming. „Þörfin, ef horft er á það sem æskilegt væri að ná að grisja, er sennilega mun meiri en sótt er um.“

Í samtali við Lilju og Helga koma einnig fram áhyggjur þeirra af eldvörnum. Lilja segir skógarbændur í Noregi skylduga til að sinna brunavörnum en eldur sem kemur upp í ógrisjuðum skógi getur verið illviðráðanlegur. Skógarbændur ræddu um eldvarnir á deildarfundi sínum á Búnaðarþingi og áttu frumkvæði að tillögu sem nú liggur hjá stjórn deildar skógarbænda hjá Bændasamtökum Íslands. Hjá Landi og skógi eru eldvarnir nú orðnar hluti af áætlanagerð um öryggi skóga.

Skógrækt til eigin búreksturs

Eymundur Magnússon, bóndi í Vallanesi, stundar skógrækt samhliða stórtækri lífrænni ræktun á byggi til manneldis, ásamt heilhveiti og ýmsu grænmeti í minna mæli. Í Vallanesi er einnig rekin ferðaþjónusta. Þar hefur verið plantað um einni milljón trjáa, en þegar Eymundur kom þangað fyrst 1979 var þar enginn trjágróður. Nú iða skógar af lífi og veita ökrum skjól og einnig um 10.000 ferðamönnum sem koma á ári hverju. Reynslan sýnir að erlendir ferðamenn eru sérstaklega heillaðir af íslenskum skógum og Eymundur segir trjágróður í Vallanesi skipta miklu máli fyrir ferðamannaiðnaðinn.

„Skógarnir fela ýmist í sér vaxandi verðmæti eða vaxandi vandamál,“ segir hann og leggur áherslu á að bændur sjái notagildi í skógrækt fyrir eigin búrekstur. Af honum sé hægt að hafa margskonar nytjar til sparnaðar í rekstrinum. Hann nefnir skjólbeltaræktun og að ótal tækifæri séu til að nýta þau betur til að bæta ræktunarskilyrði á ökrum.

Kyndistöð sér Vallanesi fyrir orku sem virkjuð er með sólarsellum á þaki hennar auk viðarbrennslu. Til brennslunnar nýta bændur á Vallanesi ýmist trjákurl eða viðarperlur sem skrúfaðar eru upp úr viðargeymslunni og í ofninn. Kerfin eru samtengd og orkan nýtt til að hita upp gróðurhús, gistiaðstöðuna og fleira í búrekstrinum.

Yfir sumartímann er orkuframleiðslan meiri en nýtingin og þau geta því selt inn á landsnetið en að vetri er því öfugt farið. Það tekur um sex ár að greiða niður kostnaðinn við að koma kyndistöðinni upp en í sumar stendur til að sexfalda sólarsellurnar með því að nýta fleiri þök. Eymundur staðhæfir að það borgi sig fyrir bændur að koma sér upp kyndistöð og nýta timbur úr eigin skógi til smærri verkefna. „Bændur geta orðið atkvæðamiklir orkusalar í framtíðinni.“

Verðmæti er mikið í skógum landsins

Allt umlykjandi sæt angan af nýsöguðu timbri tekur á móti blaðamanni sem rennir í hlað hjá Skógarafurðum á Ytri–Víðivöllum II innst í Fljótsdalnum. Bjarki Jónsson rekur sögunarmylluna sem er eina sérhæfða viðarvinnsla landsins sem vinnur flettiefni. Hann staðhæfir að margir bændur eigi inni tekjur í skógum á landareignum sínum, verðmæti sem þeir átti sig ef til vill ekki á að liggi þar. Þessi orð enduróma í fleiri samtölum blaðamanns.

Austurglugginn birti á dögunum frétt um verðmæti viðar í austfirskum skógum byggt á rannsóknum á vexti rússalerkis á ýmsum bæjum á Fljótsdalshéraði sem hófst árið 2002. Nú rúmum 20 árum síðar hefur komið í ljós að viðarforðinn er allt að 100 rúmmetrum á hektara þar sem er ógrisjað en skógurinn telst fullvaxinn eftir um 50 ár.

Varðandi umfang timburframleiðslu segir Jónína hjá Landi og skógi að „samkvæmt fyrirliggjandi mati gæti viðarmagn sem unnt verður að taka árlega á sjálfbæran hátt úr íslenskum skógum numið tæplega 50 þúsund rúmmetrum eftir 5–10 ár og um tvöfalt því magni eftir 25 ár.“

Til stendur að stækka vinnslu Skógarafurða umtalsvert en hún tekur árlega á móti 1000 rúmmetrum af timbri og stefnir að því að taka á móti 7000 rúmmetrum árið 2030. „Þetta er það sem markaðurinn er að kalla á og skógurinn er að kalla á,“ segir Bjarki og bætir við að byggingageirinn hafi líka tekjur af vinnslunni, „þetta eru allt innlendar tekjur“.

Íslendingar eru nær alfarið háðir innflutningi um skógarafurðir en breyting gæti orðið þar á. Bjarki segir nægan bolvið að hafa úr íslenskum skógum til að auka framleiðsluna en það verð sem fáist fyrir hann fari eftir gæðum efnisins sem aftur fari að miklu leyti eftir umhirðu skógarins. „Ég held það sé ekkert land í heiminum sem hefur jafnmikið tækifæri á að grípa inn í skógræktina sína og Ísland og breyta henni í gæðaskógrækt“.

Ný gæðaviðmið og landnýtingaráætlun

Á fyrstu árum Héraðsskóganna var plantað allt að 8.000 plöntum á hektara. Sú tala hefur síðan þá lækkað umtalsvert enda lífvæni trjáplantna mun meira en gert var ráð fyrir. Nú er plantað 2500 plöntum á hektara.

Gróðursetning á vegum Lands og skógar hefur verið svipuð undanfarin ár, um 6,5 milljónir plantna árið 2025 á landinu öllu, þar af 3 milljónir í gegnum skógrækt á lögbýlum. Birki er um helmingur gróðursettra plantna.

Ný gæðaviðmið um val á landi til skógræktar eru nú í lokavinnslu og fara í innleiðingarferli hjá Landi og skógi og verða rækilega kynnt meðal hagaðila. Þar er einnig í gangi vinna um val á tegundum til skógræktar þar sem horft er til staðbundins vals á plöntum og fjölmargra þátta sem taka þarf tillit til. Í gæðaviðmiðunum er horft til skógræktar á Skotlandi og á Norðurlöndunum þar sem flóran er um margt skyld þeirri sem er á Íslandi. Í nýrri landnýtingaráætlun er markmið um að 15% ræktanlegs lands verði nýtt til skógræktar.

Heilandi eiginleikar yndisskóga

Hallormsstaðaskógur var friðaður árið 1905 og varð þar með fyrsti þjóðskógurinn. „Við erum búin að vera að stíga okkar fyrstu skref í yfir 100 ár í skógrækt á Íslandi,“ segir Þór Þorfinnsson skógarvörður á Hallormsstað. Í skóginum er trjásafn með um 80 tegundum en þeim fyrstu var plantað árið 1905, blágreni sem standa teinrétt og glæsileg í Mörkinni.

Hrossagaukar og þrestir syngja og býflugur suða á starfsstöð Lands og skóga þar sem Þór tekur á móti blaðamanni og leiðir í gegnum skóginn og inn í lindifurulund sem hann segir búa yfir sérlega mikilli og nærandi orku. Talið berst að heilandi eiginleikum skóganna og að sýnt hefur verið fram á með vísindalegum aðferðum að útivera í skógi hefur heilandi áhrif á líkama og sál. Þór talar um yndisskóga sem gott orð, þeir séu það sannarlega séu þeir vel hirtir. „Þjóðskógarnir eru skógar sem ríkið á, sem þú átt og hefur alltaf aðgengi að.“

Í fjórðungnum eru það ýmis svæði sem tilheyra þjóðskógum og skógarvörður hefur umsjón með. „Nú er verið að horfa á miklu fleiri þætti í skógrækt en áður, náttúruminjar, útsýni, fornminjar, fuglalífið, ár og fossa og margt fleira,“ segir Þór.

„Skógur er meira en bara timbur,“ segir hann, „yngri kynslóðirnar eru nú aldar upp við skóga og kunna vel að meta þá.“ Hann segir það gamla mýtu að Hérað sé langbesta svæði landsins til skógræktar en aðstæður séu víða góðar til skógræktar.

Miklar nytjar eru af þjóðskógum landsins og Land og skógur orðinn hráefnisframleiðandi frekar en að hafa áherslu á viðarvinnslu sem áður var, segir Þór. Lögð er áhersla á að grisja þjóðskógana svo aðgengi sé gott fyrir gesti og skógurinn vaxi vel en „ríkið setur ekki nógu mikið fjármagn í umhirðu skóga, grisjun er fjárfesting til framtíðar“, segir hann.

Húsbyggingar úr íslensku timbri

Kaffibollinn smakkast sérlega vel í Asparhúsinu í Vallanesi sem nú er 10 ára gamalt og hýsir kaffihúsið. Það var fyrsta húsið sem var byggt úr íslensku timbri. Gólfin eru úr lerki sem reynst hefur bæði slitsterkt og fallegt þrátt fyrir mikinn ágang. Húsið hefur reynst vel og hvergi að sjá að íslenskt timbur standist ekki tímans tönn í húsbyggingum.

Fljótsdalshérað ákvað nýlega að ráðast í byggingu á fyrsta íbúðarhúsinu úr íslensku timbri og var ætlunin að timbrið kæmi allt af svæðinu. Tvö hús verða reist í sumar þar sem heitir Hamborg. Úr varð að burðarbitarnir verða úr timbri sem féll til við trjáfellingu í Öskjuhlíð, efnið reyndist hentugt og var tilbúið og því ekkert til fyrirstöðu að austrið og suðrið sameinist í verkefninu. Timbur til hússins er unnið í Skógarafurðum þar sem vinnslan er umhverfisvæn og vistspor byggingarinnar verður aðeins brot af því sem almennt gerist með byggingu íbúðarhúsa.

Vaxandi viðarmarkaður

Innviðir viðarvinnslu eru litlir á Íslandi og markaðurinn óþroskaður. Bjarki segir stöku arkitekt vera búinn að uppgötva gildi þess að nýta staðbundinn efnivið og að við eigum langt í land sem þjóð í að nýta þessa vaxandi auðlind. Í Skógarafurðum er efni sérunnið fyrir hvern viðskiptavin og því sé stuðlað að góðri nýtingu efnisins.

Skógarafurðir vinna bolvið til flettingar í klæðningar innan- og utandyra, pallaefni auk ylkubba, sem þjappað er saman úr sagi sem fellur til, og eldivið. Eldiviðarframleiðsla fer þó minnkandi. „Við höfum verið í samkeppni við ríkið,“ segir Bjarki og að sú staða hafi fengið hann til að gera breytingar og skerpa áherslurnar. Skógarafurðir urðu einnig af talsverðum reglulegum tekjum þegar kísilver PCC á Bakka lokaði en þar var afgangstimbur notað til íblöndunar í vinnslunni.

Bjarki er staðráðinn í að láta stóriðju ekki koma höggi á reksturinn aftur og nýtir áskoranirnar til að gera áherslubreytingar í rekstrinum og stækka hann til muna. Hann hyggst einbeita sér að girðingarstaurum í bland við klæðningar og segir gerlegt að vera í samkeppni við innflutningsaðila á þeim vettvangi.

Samtök aðila í viðarvinnslu eru í burðarliðnum og meðal meðlima að þeim eru Tandrabretti á Eskifirði sem vinnur timbur úr grisjunum í hrein viðarkol, viðarkurl og viðarperlur sem meðal annars eru nýtt til undirburðar fyrir hross og til kyndingar.

Innviðauppbyggingar er þörf en þekkingarstaðan er góð

Í einhverjum tilfellum þarf að bæta vegi og aðgengi í skóga til að sækja timbur en burður í vegum og þunnt malarlag hefur takmarkað timburflutninga hjá bændum eins og nýlegt dæmi í Vallanesi sýndi þegar Tandrabretti keyrðu með fulla kerru af timbri, festust í drullusvaði og þurftu að skilja kerruna eftir á veginum. Sama á við um fleiri bæi á Héraði en ótækt er að timburflutningar geti bara átt sér stað á meðan jörð er frosin.

Vélar og tækjabúnaður til grisjunar er til í landinu til að mynda hjá Skógarafurðum og Tandrabretti sem fara um landið til að grisja. Verktökum hefur þó fækkað sem sinna grisjun og upp hafa komið vandkvæði á að finna mannskap með þá þekkingu sem þarf.

Þekking og menntun á skógrækt, umhirðu skóga og viðarvinnslu er til í landinu hjá Garðyrkjuskólanum á Reykjum, FSu, Landbúnaðarháskólanum, Landi og skógi, skógræktarfélögum og aðilum í viðarvinnslu og greininni er því ekkert að vanbúnaði.