Opið bréf til atvinnuvegaráðherra

Í grunnstefnu Viðreisnar um atvinnumál segir: „Viðreisn vill styðja við fjölbreytni, nýsköpun og kynslóðaskipti í landbúnaði.“

Á þeim 14 mánuðum sem Viðreisn hefur verið í ríkisstjórn hef ég ekki orðið var við aðgerðir til að styðja við nýsköpun og kynslóðaskipti í landbúnaði.

Bújarðir eru nú, og hafa lengi verið, verðsettar langt umfram greiðslugetu þess sem hefðbundinn landbúnaður til matvælaframleiðslu býður upp á. Verðmiðinn miðast ekki við rekstur fjölskyldubúa, heldur ferðaþjónustu.

Innlendir sem erlendir auðmenn kaupa jarðir í síauknum mæli til að byggja hótel, baðlón og annars konar ferðaþjónustu, mannaða með ódýru innfluttu vinnuafli. Ferðaþjónusta er mikilvæg atvinnugrein, en hún má ekki ganga þannig fram að hún ryðji bændum burtu og geri búskap að forréttindum fjársterkra aðila en ekki að lifibrauði þeirra sem vilja framleiða matvæli. Því jú öll þurfum við að borða og flest viljum við velja íslenska framleiðslu.

Staðreyndirnar tala sínu máli. Samkvæmt rekstraryfirliti RML fyrir árið 2024 var tap á hvern framleiddan mjólkurlítra 12 krónur og tap á hvert kíló af nautakjöti 19 krónur.Við slíkar aðstæður gefur augaleið að ekki er hægt að byggja upp sjálfbæran búrekstur, hvað þá að bjóða ungu fólki raunhæfan möguleika á að hefja búskap.

Afleiðingarnar blasa við. Margar jarðir enda í eigu auðmanna, standa auðar stóran hluta ársins eða eru leigðar út. Leiguliðarnir bera áhættuna, standa undir taprekstri og neyðast til að vinna utan bús til að lifa af. Er þetta sú framtíð sem atvinnuvegaráðherra telur samræmast yfirlýstri stefnu Viðreisnar um nýliðun? Er verið að byggja upp öfluga og sjálfstæða bændastétt eða er verið að endurvekja samfélag húsbænda og vinnuhjúa?

Ríkissjóður Íslands á um 450 jarðir. Árið 2019 voru aðeins 111 þeirra í ábúð og 114 eyðijarðir í einhvers konar nýtingu. Að mínu mati er ríkið stærsti búskussi landsins. Á sama tíma og stjórnvöld tala linnulaust um fæðuöryggi og nýliðun í grein þar sem meðalaldur bænda nálgast eftirlaunaaldur, liggja ríkisjarðir í eyði eða grotna niður.

Ríkisjarðir hafa verið seint og illa auglýstar árum saman, með fyrirsjáanlegum afleiðingum: bústofni er slátrað, jarðir fara í eyði, húsakostur grotnar niður, tún fara í órækt og blómlegt mannlíf sveitanna lognast út af. Þetta er ekki náttúruleg þróun, þetta er afleiðing stefnu og aðgerðarleysis.

Ungt fólk vill stunda landbúnað. Vandinn er ekki skortur á vilja ungs fólks, stærsti vandinn er kerfi sem útilokar nýliðun og stjórnvöld sem horfa aðgerðalaus á.

Ef stjórnvöldum er alvara með fæðuöryggi, nýliðun og fjölbreytta byggð á landsbyggðinni, er kominn tími til að sanna það í verki.

Skrifað á Austfjarðamiðum í janúar 2026.